સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 8 સ્વતંત્રતા પછીનું ભારત : સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. હિંદના વિભાજન માટે બ્રિટિશ પાર્લમેન્ટે ............. ધારો પસાર કર્યો હતો.
   હિંદ સ્વાતંત્ર્ય
2. ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ............. હતા.
   ડૉ. જીવરાજ મહેતા
3. હાલ આયોજનપંચ ............. તરીકે ઓળખાય છે.
   નીતિઆયોગ

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો :

1. ભારત ક્યારે સ્વતંત્ર થયું ?
   ભારત 15 ઑગસ્ટ, 1947ના રોજ સ્વતંત્ર થયું.
2. રાજ્ય પુનઃરચના પંચના અધ્યક્ષ કોણ હતા ?
   રાજ્ય પુનઃરચના પંચના અધ્યક્ષ સર્વોચ્ચ અદાલતના પૂર્વ ન્યાયમૂર્તિ ડૉ. ફઝલઅલી હતા.
3. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના ક્યારે કરવામાં આવી ?
   ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના 1 મે, 1960ના રોજ કરવામાં આવી.

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર ટૂંકમાં લખો :

1. સ્વતંત્ર ભારતની સામે કયા-કયા પડકારો હતા ?

   સ્વતંત્ર ભારતની સામે અનેક પડકારો હતા. પાકિસ્તાનમાંથી આવેલા લગભગ 80 લાખ શરણાર્થીઓનો પુનઃ વસવાટ કરાવવો એ એક વિકટ સમસ્યા હતી. 562 જેટલા દેશી રાજ્યોનું ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણ કરવું એક મોટો પડકાર હતો. આ ઉપરાંત, દેશની વિશાળ અને ભાષા, પહેરવેશ, પ્રદેશ અને સંસ્કૃતિમાં ભિન્નતાઓ ધરાવતી વસ્તીમાં રાષ્ટ્રીય એકતા સ્થાપવી, તેમજ ગરીબી, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી સમસ્યાઓ હલ કરવી પણ પડકારરૂપ હતું.

2. જૂનાગઢનું ભારતસંઘ સાથે જોડાણ ક્યારે કરવામાં આવ્યું ?

   જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાણખત લખી આપ્યું હતું, પરંતુ જૂનાગઢની પ્રજાએ ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવા માટે 'આરઝી હકૂમત'ની સ્થાપના કરીને નવાબના નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો. આના કારણે જૂનાગઢના નવાબ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. ત્યારબાદ, ભારતે જૂનાગઢનો કબજો લીધો અને લોકમત લેવાયો. લોકમતમાં પ્રચંડ બહુમતીથી જૂનાગઢની જનતાએ ભારતસંઘ સાથે જોડાણને સમર્થન આપ્યું, જેનાથી જૂનાગઢનું ભારતસંઘમાં વિલીનીકરણ થયું.

3. અવકાશ વિજ્ઞાનક્ષેત્રે ભારતે સાધેલ પ્રગતિની નોંધ લખો.

   સ્વતંત્રતા પછીના વર્ષોમાં ભારતે અવકાશ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. ભારતે અવકાશમાં ઉપગ્રહો છોડવા માટે વિશિષ્ટ પ્રકારના GSLV (ઝીયોસિન્ક્રોનાસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હિકલ) તૈયાર કર્યા છે. ભારતે પોતાના ઉપગ્રહો છોડવામાં સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી છે. આ ઉપરાંત, મંગળ ગ્રહ પર પહોંચવા માટેનું મંગળ અભિયાન પણ ભારતની એક આગવી અને નોંધપાત્ર સિદ્ધિ રહી છે. વિશ્વના દેશોએ પણ ભારતની આ સિદ્ધિઓની નોંધ લીધી છે.

4. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર સવિસ્તર લખો :

1. દેશી રાજ્યોના એકીકરણ અને વિલીનીકરણ વિશે માહિતી આપો.

   ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે દેશમાં 562 જેટલાં નાનાં-મોટાં દેશી રાજ્યો હતાં. આ રાજ્યોનું ભારતીય સંઘમાં એકીકરણ કરવું એ એક મોટો પડકાર હતો. તત્કાલીન નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે દેશી રાજાઓને ભારતીય સંઘમાં જોડાવા અપીલ કરી અને તેમની વ્યવહારુ બુદ્ધિથી લગભગ બધાં રાજ્યોનું ભારતમાં વિલીનીકરણ શરૂ કર્યું. ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહે સૌપ્રથમ 'જવાબદાર સરકાર'ની શરૂઆત કરી અને સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યની રચનામાં તેમનું રાજ્ય વિલીન થયું. આ ઘટનાને જવાહરલાલ નેહરુએ 'સમકાલીન ઇતિહાસનું સૌથી વિશેષ નોંધપાત્ર એકીકરણ' ગણાવ્યું.

   જોકે, ત્રણ રાજ્યો- હૈદરાબાદ, જૂનાગઢ, અને કશ્મીર- ભારતસંઘમાં જોડાવા તૈયાર નહોતા. હૈદરાબાદમાં પોલીસ પગલું ભરીને તેનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું, જેમાં કનૈયાલાલ મુનશીની ભૂમિકા મહત્ત્વની હતી. જૂનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાણખત લખ્યું, પરંતુ પ્રજાના વિરોધ અને 'આરઝી હકૂમત'ની સ્થાપનાને કારણે નવાબ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા અને લોકમત લઈને જૂનાગઢનું ભારતમાં વિલીનીકરણ થયું. કશ્મીરના મહારાજા હરિસિંહે જોડાણખત પર સહી નહોતી કરી, પરંતુ પાકિસ્તાનના આક્રમણ બાદ તેમણે ભારતની મદદ માંગી અને જોડાણખત પર સહી કરી, જેથી ભારતીય લશ્કરે કશ્મીરનું રક્ષણ કર્યું. આમ, સરદાર પટેલના કુશળ નેતૃત્વથી 1948ના અંત સુધીમાં ભારતમાં રાજકીય એકતા સિદ્ધ થઈ.

2. પંચવર્ષીય યોજનાઓથી થયેલ આર્થિક વિકાસ વિશે માહિતી આપો.

   ભારત સરકારે 1950માં આયોજનપંચનો પ્રારંભ કર્યો (જે હવે નીતિઆયોગ તરીકે ઓળખાય છે), જેણે દેશના આર્થિક વિકાસ માટે પંચવર્ષીય યોજનાઓ શરૂ કરી. આ યોજનાઓના મુખ્ય ઉદ્દેશોમાં ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ, આર્થિક અસમાનતામાં ઘટાડો, પૂર્ણ રોજગારી, સ્વાવલંબન, અને શૈક્ષણિક વિકાસનો સમાવેશ થતો હતો. પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના 1951-56 દરમિયાન શરૂ થઈ.

   આ યોજનાઓને કારણે ભારતમાં ભારે અને પાયાના ઉદ્યોગોની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેનાથી ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં આપણે મોટાભાગે સ્વાવલંબી બન્યા છીએ. કૃષિક્ષેત્રે 'હરિયાળી ક્રાંતિ' સર્જાઈ, જેના પરિણામે અનાજની આયાત કરતો દેશ આજે અનાજની નિકાસ કરતો રાષ્ટ્ર બન્યો છે. દૂધ ઉત્પાદનમાં 'શ્વેત ક્રાંતિ' અને તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં 'પીળી ક્રાંતિ' જેવી પહેલોથી ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું છે. આ યોજનાઓના કારણે રાષ્ટ્રીય આવક અને માથાદીઠ આવકમાં વધારો થયો છે, અને ગરીબી ઘટાડવા માટે ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો પણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. આમ, પંચવર્ષીય યોજનાઓથી ભારતનો આર્થિક વિકાસ આયોજનબદ્ધ રીતે થયો છે.

3. આઝાદી પછીનાં વર્ષોમાં ભારતે સાધેલી પ્રગતિ વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

   આઝાદી પછીનાં વર્ષોમાં ભારતે અનેક ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. રાજકીય રીતે, ભારતે લોકશાહી આદર્શોને જીવંત રાખ્યા છે અને સફળતાપૂર્વક ચૂંટણીઓ યોજી છે, જેના કારણે વિદેશી વિવેચકોની ભારત લાંબા સમય સુધી ટકી શકશે નહિ એવી આશંકાઓ ખોટી સાબિત થઈ છે. ભારતમાં પ્રેસ સ્વાતંત્ર્ય અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર છે. ભાષાકીય અને ધાર્મિક વિવિધતા હોવા છતાં, રાષ્ટ્રીય એકતા જળવાઈ રહી છે. આર્થિક ક્ષેત્રે, પંચવર્ષીય યોજનાઓ દ્વારા ઔદ્યોગિક અને કૃષિ વિકાસ થયો છે. હરિયાળી ક્રાંતિથી આપણે અનાજની આયાત કરનાર દેશમાંથી નિકાસ કરનાર દેશ બન્યા છીએ, અને શ્વેત ક્રાંતિથી દૂધ ઉત્પાદનમાં પણ વધારો થયો છે.

   વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે, ભારતે મર્યાદિત સંસાધનો હોવા છતાં મોટી પ્રગતિ કરી છે. અવકાશ સંશોધનમાં ભારતે GSLV જેવા રોકેટ વિકસાવ્યા છે, અને મંગળ મિશન જેવી સિદ્ધિઓ પણ મેળવી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઊર્જા, ખનીજ તેલ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, અને સ્ટીલ જેવા ઉદ્યોગોમાં પણ દેશે હરણફાળ ભરી છે. સામાજિક ક્ષેત્રે, લોકોના આરોગ્યમાં સુધારો થયો છે, સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું છે, અને બાળ મૃત્યુદરમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. શિક્ષણનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે. આ ઉપરાંત, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને યોગનું મહત્ત્વ વિશ્વભરમાં સ્વીકારાયું છે, અને 21 જૂનને 'વિશ્વ યોગ દિવસ' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.