વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 6 પ્રાણીઓમાં પ્રજનન : સ્વાધ્યાય
૧. સજીવોમાં પ્રજનનનું મહત્ત્વ સમજાવો.
સજીવોમાં પ્રજનનનું વિશેષ મહત્ત્વ છે, કારણ કે તે સજીવોમાં પેઢી દર પેઢી સાતત્યતા જાળવી રાખવાનું સુનિશ્ચિત કરે છે. જો સજીવો પ્રજનન ન કરે, તો તેમની જાતિનું અસ્તિત્વ નાશ પામી શકે છે. આથી, પ્રજનન એ જાતિનું સાતત્ય જાળવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.
૨. મનુષ્યમાં ફલનની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
મનુષ્યમાં ફલનની પ્રક્રિયા માદાના શરીરની અંદર થાય છે, તેથી તેને અંતઃફલન કહેવાય છે. પ્રજનન પ્રક્રિયાનો પહેલો તબક્કો શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ છે. જ્યારે શુક્રકોષો અંડકોષના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેમાંથી એક શુક્રકોષ અંડકોષ સાથે જોડાઈ જાય છે. શુક્રકોષ અને અંડકોષના આ જોડાણને ફલન કહે છે. ફલન દરમિયાન, શુક્રકોષ અને અંડકોષના કોષકેન્દ્રો જોડાઈને યુગ્મક કોષકેન્દ્ર બનાવે છે, જેમાંથી ફલિત અંડકોષ અથવા યુગ્મનજનું નિર્માણ થાય છે.
૩. યોગ્ય જવાબની પસંદગી કરો :
-
1. અંતઃફલન ............. થાય છે.
માદાના શરીરમાં -
2. એક ટેડપોલ જે પ્રક્રિયા દ્વારા પુખ્તમાં વિકસિત થાય છે તે પ્રક્રિયા ............. હોય છે.
કાયાંતરણ -
3. એક યુગ્મનજમાં જોવા મળતા કોષકેન્દ્રની સંખ્યા ............. હોય છે.
એક
૪. નીચેના સાચા વાક્યો માટે (T) અને ખોટા વાક્યો માટે (F) દર્શાવો :
-
1. અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ બચ્ચાંને જન્મ આપે છે.
F -
2. પ્રત્યેક શુક્રકોષ એકકોષીય રચના છે.
T -
3. દેડકામાં બાહ્યફલન થાય છે.
T -
4. જે કોષમાંથી નવા મનુષ્યનો વિકાસ થાય છે, તેને જન્યુ કહેવાય છે.
F -
5. ફલન બાદ મૂકવામાં આવતું ઈંડું એકકોષીય રચના છે.
F -
6. અમીબા કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
F -
7. અલિંગી પ્રજનનમાં પણ ફલન આવશ્યક હોય છે.
F -
8. દ્વિભાજન અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિ છે.
T -
9. ફલનના પરિણામ સ્વરૂપે યુગ્મનજ બને છે.
T -
10. ભ્રૂણ એક જ કોષનો બનેલ હોય છે.
F
૫. ફલિતાંડ અને ગર્ભ વચ્ચેના બે તફાવત જણાવો.
| ફલિતાંડ (Zygote) | ગર્ભ (Embryo) |
|---|---|
|
1. તે શુક્રકોષ અને અંડકોષના ફલન પછી તરત જ બનતી એકકોષીય રચના છે. 2. તે વિકાસ પામીને ભ્રૂણમાં પરિવર્તિત થાય છે. 3. તે એક કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે. |
1. તે ભ્રૂણની એ અવસ્થા છે, જેમાં બધા શારીરિક અંગો ઓળખી શકાય તેવા વિકસિત થઈ ગયા હોય છે. 2. ગર્ભ યુગ્મનજના સતત વિકાસ બાદ બને છે. 3. તે બહુકોષીય હોય છે. |
૬. અલિંગી પ્રજનનની વ્યાખ્યા આપો. પ્રાણીઓમાં અલિંગી પ્રજનનની બે પદ્ધતિઓ વર્ણવો.
અલિંગી પ્રજનન: એવા પ્રકારનું પ્રજનન કે જેમાં એક જ પિતૃમાંથી નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય, તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.
અલિંગી પ્રજનનની પદ્ધતિઓ:
1. કલિકાસર્જન (Budding): આ પદ્ધતિ હાઈડ્રા જેવા પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે. હાઈડ્રામાં એકલ પિતૃના શરીરમાંથી ઉપસેલા ભાગો (કલિકા)માંથી નવો સજીવ વિકાસ પામે છે. આ કલિકા વિકાસ પામીને નવા સજીવમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
2. દ્વિભાજન (Binary fission): આ પદ્ધતિ અમીબા જેવા એકકોષી સજીવોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રજનન ક્રિયાની શરૂઆત કોષકેન્દ્રનાં બે ભાગોમાં વિભાજનથી થાય છે. ત્યારબાદ કોષ પણ બે ભાગોમાં વિભાજિત થઈને બે બાળ અમીબા ઉત્પન્ન કરે છે.
૭. માદાના કયા પ્રજનન અંગમાં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે ?
માદાના ગર્ભાશયના પ્રજનન અંગમાં ભ્રૂણનું સ્થાપન થાય છે.
૮. કાયાંતરણ એટલે શું ? ઉદાહરણ આપો.
કેટલાક વિશેષ પરિવર્તનોની સાથે ટેડપોલનું પુખ્તમાં રૂપાંતરણ પામવાની ક્રિયાને કાયાંતરણ (metamorphosis) કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દેડકાનું જીવનચક્ર ઇંડાંમાંથી ટેડપોલ (લારવા) અને પછી ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર પામે છે.
૯. અંતઃફલન અને બાહ્યફલનનો તફાવત જણાવો.
| અંતઃફલન (Internal Fertilization) | બાહ્યફલન (External Fertilization) |
|---|---|
|
1. આ ફલન માદાના શરીરની અંદર થાય છે. 2. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ માદાના શરીરની અંદર થાય છે. 3. ઉદાહરણો: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરા, અને મરઘી જેવા સજીવોમાં જોવા મળે છે. |
1. આ ફલન માદાના શરીરની બહાર, સામાન્ય રીતે પાણીમાં થાય છે. 2. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ બાહ્ય વાતાવરણમાં થાય છે. 3. ઉદાહરણો: દેડકાં, માછલીઓ, અને સ્ટારફિશ જેવા જળચર પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે. |
૧૦. નીચે આપેલ ચાવીઓની મદદથી આપેલ શબ્દના અંગ્રેજી શબ્દ વડે કોયડાને પૂર્ણ કરો :
આડી ચાવી :
1. FERTILIZATION
6. INTERNAL
7. BUDS
8. OVARY
ઊભી ચાવી :
2. TESTIS
3. IVF
4. OVIPAROUS
5. BINARY
વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ
-
1. એક મરઘાં ઉછેર કેન્દ્ર (પોલ્ટ્રી ફાર્મ)ની મુલાકાત લો. ફાર્મના મૅનેજર સાથે વાતચીત કરો અને નીચે આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓએ પોલ્ટ્રી ફાર્મની મુલાકાત લઈને મેનેજર પાસેથી માહિતી મેળવવી. પ્રશ્નોના જવાબો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:
(a) પોલ્ટ્રી ફાર્મમાં ‘લેયર્સ’ ઇંડાં આપતી મરઘીઓ છે, જ્યારે ‘બ્રોઈલર્સ’ માંસ માટે ઉછેરવામાં આવતી મરઘીઓ છે.
(b) હા, મરઘી ફલન વગર પણ ઇંડાં મૂકી શકે છે, જેને અફલિત ઇંડાં કહે છે.
(c) ફલિત ઇંડાં સામાન્ય રીતે ફાર્મ પરથી મળે છે, જ્યારે અફલિત ઇંડાં બજારમાં વેચાતા હોય છે.
(d) દુકાનોમાં વેચાતા ઇંડાં સામાન્ય રીતે અફલિત હોય છે.
(e) હા, ફલિત ઇંડાં ખાઈ શકાય છે, કારણ કે ભ્રૂણનો વિકાસ ત્યાં સુધી શરૂ થતો નથી જ્યાં સુધી તેને પર્યાપ્ત ગરમી ન મળે.
(f) પોષક ક્ષમતામાં ખાસ ફેરફાર હોતો નથી.
-
2. જીવંત હાઇડ્રાનો સ્વયં અભ્યાસ કરો તેમજ નીચેની પ્રવૃત્તિ દ્વારા જાણકારી પ્રાપ્ત કરો કે તે કેવા પ્રકારે પ્રજનન કરે છે. ગ્રીષ્મ ઋતુમાં તળાવ અથવા ખાડા-ખાબોચિયામાંથી થોડુંક પાણી જલીય નીંદણ સાથે ભેગું કરો. તેને એક કાચની બરણીમાં ભરો. એક કે બે દિવસ પછી તમને બરણીની દીવાલ પર કેટલાક હાઇડ્રા ચોંટેલા જોવા મળશે. હાઇડ્રા જેલી જેવા પારદર્શક હોય છે અને સ્પર્શકો ધરાવે છે તે પોતાના આધાર વડે બરણી પર ચોંટી જાય છે. જો બરણીને હલાવવામાં આવે તો હાઇડ્રા તુરંત જ સંકુચિત થઈને નાના થઈ જાય છે તથા સાથે-સાથે પોતાના સ્પર્શકોને પણ અંદર ખેંચી લે છે. હવે, કેટલાક હાઈડ્રાને બરણીમાંથી બહાર કાઢીને એક વૉચ ગ્લાસમાં રાખો. બિલોરી કાચ કે દૂરબીન અથવા ડિસેકશન સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રની મદદથી તેના શરીરમાં થતા પરિવર્તનનું નિરીક્ષણ કરો અને તમારા નિરીક્ષણને નોંધો.
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ હાઈડ્રાના અલિંગી પ્રજનન, એટલે કે કલિકાસર્જનનું અવલોકન કરવું. હાઇડ્રાના શરીર પર ઉપસેલા નાના ભાગો જોવા મળશે, જે કલિકા છે. આ કલિકાઓ ધીમે-ધીમે વિકાસ પામીને નવા હાઇડ્રામાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ પ્રક્રિયાનું અવલોકન કરીને વિદ્યાર્થીઓએ નોંધ તૈયાર કરવી.
-
3. જે ઇંડાં આપણે બજારમાંથી ખરીદીએ છીએ તે સામાન્ય રીતે અફલિત ઇંડાં હોય છે. જો તમે મરઘીના બચ્ચાંનાં (પીલુંના) ભ્રૂણનો વિકાસ જોવા માંગતા હોય તો પોલ્ટ્રી ફાર્મમાંથી અથવા સેવનગૃહમાંથી એવા ઈડાં લાવો કે જે 36 કલાક કે તેથી વધુ સેવન કરવામાં આવેલાં હોય. તમને જરદી પર શ્વેત તકતી જેવી સંરચના જોવા મળશે, તે વિકસિત ભ્રૂણ છે. જો હૃદય કે રક્તવાહિનીઓ વિકસિત થયેલ હશે તો રક્તબિંદુ (લાલ બિંદુ) જોવા મળશે.
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પોલ્ટ્રી ફાર્મમાંથી સેવન થયેલાં ઇંડાં લાવીને ભ્રૂણના વિકાસનું અવલોકન કરવું. ઇંડાંને તોડીને જરદી પર શ્વેત તકતી જેવી રચના (વિકસિત ભ્રૂણ) જોઈ શકાય છે. આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા ભ્રૂણના વિકાસની પ્રક્રિયાનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરી શકાય છે.
-
4. કોઈ ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરીને જાણવાનો પ્રયત્ન કરો કે જોડિયા બાળકો કેવી રીતે પેદા થાય છે. તમારી આજુબાજુ અથવા મિત્રોમાં કોઈ જોડિયા હોય, તો તેને શોધો. તપાસ કરો કે તે સમાન (identical) દેખાય છે કે અસમાન (non-identical) દેખાય છે. તે પણ તપાસ કરો કે, આઈડેન્ટિકલ ટવીન્સ હંમેશાં એક જ જાતિના કેમ હોય છે ? જો તમે જોડિયાની કોઈ વાર્તા જાણતા હોય તો તેને તમારા શબ્દોમાં લખો.
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં ડૉક્ટર સાથે વાત કરીને જોડિયા બાળકોના જન્મ વિશે માહિતી મેળવવી. સમાન જોડિયા (identical twins) એક જ યુગ્મનજમાંથી બને છે, જ્યારે અસમાન જોડિયા (non-identical twins) બે અલગ યુગ્મનજમાંથી બને છે. આઈડેન્ટિકલ ટ્વિન્સ હંમેશાં એક જ જાતિના હોય છે કારણ કે તેમનો વિકાસ એક જ યુગ્મનજમાંથી થતો હોવાથી તેમના રંગસૂત્રો સમાન હોય છે. મિત્રો કે પરિચિતોમાં જોડિયા બાળકોનું અવલોકન કરીને તેમના વિશે માહિતી એકત્ર કરવી.