વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 7 કિશોરાવસ્થા તરફ : સ્વાધ્યાય

૧. શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્રાવ માટે વપરાતો શબ્દ કયો છે ?

શરીરમાં થતાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિના રાસાયણિક સ્રાવ માટે વપરાતો શબ્દ અંતઃસ્ત્રાવ (hormone) છે.

૨. કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.

જીવનકાળની એવી અવસ્થા કે જેમાં શરીરમાં એવા પરિવર્તનો થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહેવાય છે. આ અવસ્થા લગભગ 11 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થાય છે અને 18 કે 19 વર્ષની ઉંમર સુધી રહે છે.

૩. ઋતુસ્રાવ શું છે ? વર્ણવો.

જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો તે મુક્ત થયેલો અંડકોષ તથા ગર્ભાશયની જાડી દીવાલ તેની રુધિરવાહિનીઓ સાથે તૂટવા લાગે છે. આનાથી સ્ત્રીઓમાં રક્તસ્ત્રાવ થાય છે, જેને માસિકસ્રાવ (ઋતુસ્ત્રાવ) કહે છે. ઋતુસ્ત્રાવ લગભગ 28થી 30 દિવસોમાં એક વાર થાય છે અને તરુણાવસ્થાની શરૂઆતમાં થાય છે, જેને રજોદર્શન કહે છે. લગભગ 45થી 50 વર્ષની ઉંમરે ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થઈ જાય છે, જેને રજોનિવૃત્તિ કહેવાય છે.

૪. તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી બનાવો.

તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતાં શારીરિક પરિવર્તનોની યાદી:

ઊંચાઈમાં વધારો
શારીરિક આકારમાં બદલાવ, જેમાં છોકરાઓના ખભા અને છાતી પહોળી થાય છે અને છોકરીઓની કમરની નીચેનો ભાગ પહોળો થાય છે.
અવાજમાં બદલાવ, છોકરાઓમાં કંઠમણિ બહાર આવે છે અને અવાજ ઘોઘરો થાય છે.
પ્રસ્વેદ (પરસેવો) અને તૈલિગ્રંથિઓની ક્રિયાશીલતામાં વધારો, જેનાથી ચહેરા પર ખીલ થાય છે.
પ્રજનન અંગોનો વિકાસ, શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ સંપૂર્ણપણે વિકસિત થઈ જાય છે.
ગૌણ જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ, જેમ કે છોકરાઓના ચહેરા પર વાળ ઉગવા અને છોકરીઓના સ્તનનો વિકાસ થવો.

૫. બે કૉલમવાળું કોષ્ટક બનાવો જેમાં એક કૉલમમાં અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓનું નામ અને તેની સામે બીજા કૉલમમાં તેના દ્વારા સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવોના નામ લખો.

અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ	સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવો
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ	વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ, અન્ય અંતઃસ્ત્રાવો જે જનનાંગોને ઉત્તેજિત કરે છે.
શુક્રપિંડ (નરમાં)	ટેસ્ટોસ્ટેરોન
અંડપિંડ (માદામાં)	ઈસ્ટ્રોજન
સ્વાદુપિંડ	ઈન્સ્યુલિન
થાઈરોઈડ ગ્રંથિ	થાઇરોક્સિન
એડ્રિનલ ગ્રંથિ	એડ્રિનાલિન

૬. જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલે શું? તેનું નામકરણ આ પ્રકારે કેમ કરવામાં આવ્યું છે ? તેનાં કાર્યો જણાવો.

જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ: આ એવા અંતઃસ્ત્રાવો છે જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે. છોકરાઓમાં શુક્રપિંડ દ્વારા ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને છોકરીઓમાં અંડપિંડ દ્વારા ઈસ્ટ્રોજન ઉત્પન્ન થાય છે.

તેનું નામકરણ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ એટલા માટે કરવામાં આવ્યું છે કારણ કે તે શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ જેવા પ્રજનન અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રજનન કાર્યોની શરૂઆત કરવા માટે જવાબદાર છે.

કાર્યો:

તેઓ તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરા અને છોકરીઓમાં થતાં શારીરિક પરિવર્તનોને ઉત્તેજિત કરે છે.
છોકરાઓમાં ચહેરા પર વાળ ઉગવા જેવી લાક્ષણિકતાઓ માટે ટેસ્ટોસ્ટેરોન જવાબદાર છે.
છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ અને દૂધસ્રાવી ગ્રંથિઓનો વિકાસ ઇસ્ટ્રોજનને કારણે થાય છે.

૭. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :

1. કિશોરોએ તેઓ શું ખાઈ રહ્યા છે તેના વિશે સચેત રહેવું જોઈએ, કારણ કે

શરીરમાં થઈ રહેલ તીવ્ર વૃદ્ધિ માટે ઉચિત ખોરાકની આવશ્યકતા હોય છે.
2. સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન ઉંમરની શરૂઆત ત્યારે થાય છે. જ્યારે

ઋતુસ્રાવની શરૂઆત થાય છે.
3. નીચેનામાંથી કયો ખોરાક કિશોરો માટે ઉચિત છે ?

રોટલી, દાળ, શાકભાજી

૮. નીચેના પર નોંધ લખો :

1. કંઠમણિ

તરુણાવસ્થા દરમિયાન છોકરાઓમાં સ્વરપેટી (voice box) વિકાસ પામીને મોટી થઈ જાય છે. આ મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના ભાગમાં બહારની તરફ ઉપસી આવે છે, જેને કંઠમણિ (Adam's apple) કહે છે. આને કારણે છોકરાઓનો અવાજ ભારે અને ઘોઘરો થઈ શકે છે.
2. ગૌણ જાતીય લક્ષણો

ગૌણ જાતીય લક્ષણો એવાં લક્ષણો છે જે છોકરાઓને છોકરીઓથી અલગ પાડે છે. આ લક્ષણો તરુણાવસ્થા દરમિયાન વિકસિત થાય છે. છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવા લાગે છે, જ્યારે છોકરાઓના ચહેરા પર દાઢી-મૂછ ઉગવા લાગે છે. બંનેમાં બગલ તેમજ જાંઘની ઉપરના ભાગમાં વાળ ઉગે છે. આ લક્ષણો અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
3. ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન

જન્મ લેનાર બાળકના લિંગનિશ્ચયન માટેની સૂચના ફલિત અંડકોષ અથવા યુગ્મનજમાં જ હોય છે. આ સૂચના રંગસૂત્રોમાં હાજર હોય છે. મનુષ્યના કોષકેન્દ્રમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે, જેમાંથી એક જોડ લિંગી રંગસૂત્રો (X અને Y) હોય છે. સ્ત્રીઓમાં બે X રંગસૂત્રો હોય છે, જ્યારે પુરુષમાં એક X અને એક Y રંગસૂત્ર હોય છે. જો X રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ અંડકોષનું ફલન કરે, તો યુગ્મનજમાં બે X રંગસૂત્રો થાય છે અને તે માદા શિશુમાં વિકાસ પામે છે. જો Y રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ ફલન કરે, તો યુગ્મનજ નર શિશુમાં વિકાસ પામે છે. આથી, શિશુના લિંગનું નિશ્ચયન તેના પિતાના રંગસૂત્રો દ્વારા થાય છે.

૯. શબ્દ કોયડો ઉકેલવા માટે ચાવીઓના જવાબના અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરો :

આડી ચાવી :

3. ADAM'S APPLE

4. ENDOCRINE

7. PITUITARY

8. HORMONE

9. INSULIN

10. ESTROGEN

ઊભી ચાવી :

1. TESTOSTERONE

2. THYROID

3. ADOLESCENCE

5. TARGETSITE

6. LARYNX

7. PUBERTY

૧૦. નીચે આપેલાં કોષ્ટકમાં છોકરા અને છોકરીની ઉંમર વધવાની સાથે વધતી સંભવિત ઊંચાઈના આંકડા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. છોકરા તેમજ છોકરીઓ બંનેની ઊંચાઈ તેમજ ઉંમરને દર્શાવતો એક આલેખ એક જ પેપર પર દોરો. આ આલેખ પરથી તમે શું તારણ કાઢી શકશો ?

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આલેખ સ્વરૂપે રજૂ કરવાનો છે. આલેખમાં X-અક્ષ પર ઉંમર અને Y-અક્ષ પર ઊંચાઈ દર્શાવવી. બંને છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે ડેટા પોઈન્ટ્સ પ્લોટ કરીને બે અલગ રેખાઓ બનાવવી. આલેખનું તારણ નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:

તારણ: આલેખ પરથી તારણ કાઢી શકાય છે કે છોકરીઓની ઊંચાઈમાં વધારો છોકરાઓની સરખામણીમાં શરૂઆતમાં વધુ ઝડપથી થાય છે. લગભગ 16 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં બંને મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે. જોકે, છોકરાઓ અંતે છોકરીઓ કરતાં વધુ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. તમારા વડીલ સંબંધીઓ પાસેથી બાળલગ્નની કાનૂની પરિસ્થિતિ સંબંધમાં જાગૃતિની જાણકારી મેળવો. તમે જાતે તમારા શિક્ષક, માતાપિતા, ડૉક્ટર અથવા ઇન્ટરનેટ દ્વારા માહિતી મેળવી શકો છે. બાળલગ્ન દંપતી માટે કેમ યોગ્ય નથી. આ વિષય ઉપર બે મિનિટનું વક્તવ્ય લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીએ બાળલગ્નના કાનૂની પાસાં અને તેના નુકસાન વિશે માહિતી એકત્ર કરવી. વક્તવ્યમાં જણાવવું કે બાળલગ્નથી છોકરી શારીરિક અને માનસિક રીતે માતૃત્વ માટે તૈયાર હોતી નથી, જેનાથી માતા અને બાળક બંનેના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન થાય છે. આ ઉપરાંત, શિક્ષણ અને રોજગારીની તકોમાં ઘટાડો થાય છે, અને દંપતી પર માનસિક તણાવ આવે છે.
2. HIV / AIDS વિશે સમાચારપત્ર તેમજ સામયિકોમાંથી માહિતી એકત્રિત કરો. HIV/AIDS વિશે 15થી 20 વાક્યોની નોંધ લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં HIV/AIDS વિશે સમાચારપત્રો અને સામયિકોમાંથી માહિતી એકત્ર કરવી. નોંધમાં જણાવવું કે આ રોગ HIV નામના વાઇરસથી થાય છે. આ વાઇરસ સીરિંજ દ્વારા, ચેપગ્રસ્ત માતા દ્વારા સ્તનપાનથી, અથવા જાતીય સંપર્કથી ફેલાઈ શકે છે.
3. આપણા દેશમાં 2011ની વસતિગણતરી મુજબ કિશોરાવસ્થા ધરાવતાં 1000 પુરુષોની સાપેક્ષે 940 સ્ત્રીઓ છે. જાણકારી મેળવો કે (a) ઓછી માત્રા માટે સમાજની શું ચિંતા છે. યાદ રાખો કે, છોકરો કે છોકરી જન્મવાની સંભાવના એકસરખી છે. (b) એમ્નિઓસેંટેસિસ શું છે તથા આ તક્નીક કઈ રીતે ઉપયોગી છે ? ભારતમાં આ તક્નીક દ્વારા ગર્ભસ્થ શિશુની જાતિ પરીક્ષણ કરવા માટે કેમ પ્રતિબંધ છે ?

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં જાતિ-પ્રમાણની અસમાનતા અને એમ્નિઓસેંટેસિસ વિશે માહિતી એકત્ર કરવી.

(a) ઓછી માત્રા માટે સમાજની મુખ્ય ચિંતા સામાજિક અસંતુલન અને મહિલાઓ વિરુદ્ધ વધતા ગુનાઓ છે. છોકરા અને છોકરીના જન્મની સંભાવના એકસરખી હોવા છતાં સ્ત્રીઓનું ઓછું પ્રમાણ સામાજિક અસમાનતા અને ભ્રૂણહત્યા જેવી સમસ્યાઓ સૂચવે છે.

(b) એમ્નિઓસેંટેસિસ એક એવી તકનીક છે જેમાં ગર્ભસ્થ શિશુના રોગનું નિદાન કરી શકાય છે. જોકે, ભારતમાં આ તકનીકનો દુરુપયોગ ગર્ભસ્થ શિશુની જાતિ જાણવા અને ભ્રૂણહત્યા કરવા માટે થતો હતો, તેથી તેના દ્વારા જાતિ પરીક્ષણ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
4. તમારા તમામ વિચારોને એકઠા કરીને પ્રજનન સંબંધિત તથ્યોની જાણકારીના મહત્ત્વ પર સંક્ષિપ્તમાં ટિપ્પણી લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીએ પ્રજનન સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની જાણકારીનું મહત્ત્વ સમજાવવું. કિશોરો માટે પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય, જાતીય શિક્ષણ, અને યોગ્ય ઉંમરે લગ્નનું મહત્ત્વ સમજાવવું. આ જ્ઞાનથી ખોટી માન્યતાઓ અને ગેરસમજોને દૂર કરી શકાય છે, જે સ્વસ્થ અને જવાબદાર સમાજનું નિર્માણ કરવા માટે જરૂરી છે.