વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 5 વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ : સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

1. 1. એવું ક્ષેત્ર કે જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસમાં સુરક્ષિત હોય છે. તેને ............. કહેવાય છે.
   અભયારણ્ય
2. 2. કોઈ નિશ્ચિત સ્થાને જોવા મળતી જાતિને ............. કહે છે.
   સ્થાનિક જાતિ (endemic species)
3. 3. પ્રવાસી પક્ષીઓ દૂરનાં વિસ્તારોમાંથી ............. પરિવર્તનના કારણે ઊડીને આવે છે.
   વાતાવરણીય

2. નીચેનાનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો :

1. 1. વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર

   વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય	જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર
   1. અહીં પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસને કોઈપણ ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. 2. પ્રાણીઓનો શિકાર અને તેમને પકડવા પર સખ્ત પ્રતિબંધ હોય છે. 3. અહીં રહેતા લોકોને પશુધન માટે ચારો, ઔષધીય વનસ્પતિ અને બળતણ માટે લાકડાં એકઠા કરવાની પરવાનગી હોય છે.	1. આ વન્ય સજીવો, વનસ્પતિઓ, અને પ્રાણીઓ ઉપરાંત તે વિસ્તારમાં રહેતા આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટેનો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર છે. 2. અહીં જૈવ વિવિધતા અને સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવાનો ઉદ્દેશ્ય હોય છે. 3. તે એક મોટો વિસ્તાર છે જેમાં અન્ય સુરક્ષિત વિસ્તારો પણ સમાવિષ્ટ હોઈ શકે છે.

2. 2. પ્રાણી સંગ્રહાલય અને વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય

   પ્રાણી સંગ્રહાલય	વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય
   1. આ એક કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન છે. 2. પ્રાણીઓને માનવ દ્વારા કેદમાં રાખવામાં આવે છે. 3. પ્રાણીઓ અહીં કુદરતી વાતાવરણમાં રહી શકતા નથી. 4. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને મનોરંજન અને જ્ઞાન આપવાનો હોય છે.	1. આ પ્રાણીઓ માટેનો કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. 2. પ્રાણીઓ મુક્તપણે અને કુદરતી વાતાવરણમાં રહી શકે છે. 3. અહીં તેમને કોઈપણ પ્રકારની ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. 4. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ કરવાનો હોય છે.

3. 3. નાશઃપ્રાય જાતિ અને લુપ્ત જાતિ

   નાશઃપ્રાય જાતિ	લુપ્ત જાતિ
   1. આ એવી જાતિઓ છે જેની સંખ્યા એક નિર્ધારિત સીમાથી ઓછી થઈ ગઈ છે. 2. તેમના લુપ્ત થવાની સંભાવના રહેલી છે. 3. તેના ઉદાહરણોમાં વાઘ, કાળું હરણ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.	1. આ એવી જાતિઓ છે જે પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે નાશ પામી ચૂકી છે. 2. તેઓ હવે જોવા મળતી નથી અને તેમનું અસ્તિત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. 3. તેનું ઉદાહરણ ડાયનાસોર છે.

4. 4. વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ

   વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora)	પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)
   1. કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતી તમામ વનસ્પતિઓને વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે. 2. તે વિસ્તારના તમામ છોડ, વૃક્ષો અને ફૂલોનો સમાવેશ કરે છે. 3. ઉદાહરણ તરીકે, સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સાલ, સાગ, આંબો, અને જાંબુનાં વૃક્ષો.	1. કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતા તમામ પ્રાણીઓને પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે. 2. તે વિસ્તારના તમામ પક્ષીઓ, સરીસૃપ, જંતુઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ કરે છે. 3. ઉદાહરણ તરીકે, સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ચિંકારા, નીલગાય, દીપડો, અને વાઘ.

3. નીચે આપેલા મુદ્દા પર વનનાબૂદીની અસરો જણાવો :

1. 1. વન્યપ્રાણીઓ
   વનનાબૂદીને કારણે વન્યપ્રાણીઓ તેમના કુદરતી નિવાસ ગુમાવે છે. તેમના રહેઠાણનો નાશ થવાથી અને ખોરાકની તંગીના કારણે તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે. ઘણા પ્રાણીઓ નાશપ્રાયઃ બની રહ્યા છે.
2. 2. પર્યાવરણ
   વનનાબૂદીથી પૃથ્વી પરનું તાપમાન અને પ્રદૂષણ વધે છે. વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધી જાય છે, જેનાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે. ઉપરાંત, ભૂમિનું ધોવાણ વધે છે અને રણનિર્માણની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
3. 3. ગામડાં
   વનનાબૂદીથી ભૂમિની જળધારણ ક્ષમતા ઘટે છે, જેથી પૂર અને દુષ્કાળની શક્યતા વધે છે, જે ગામડાંના લોકો માટે જોખમી છે. જંગલો પર આધારિત આદિવાસીઓ અને ગ્રામીણ લોકોને જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ, જેમ કે બળતણ, ઔષધિ, અને ખોરાક મળવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
4. 4. શહેર
   શહેરોમાં પણ વનનાબૂદીની પરોક્ષ અસરો જોવા મળે છે. વનનાબૂદીથી વાતાવરણનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે, જેનાથી શહેરી આબોહવા પર પણ અસર થાય છે. લાકડાં અને અન્ય વન-ઉત્પાદનોની તંગી સર્જાય છે, જે શહેરી ઉદ્યોગોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
5. 5. પૃથ્વી
   વનનાબૂદીથી પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો થાય છે. કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે, જે જળચક્રને ખોરવીને દુષ્કાળ અને પૂર જેવી કુદરતી આફતો લાવે છે.
6. 6. આવનારી પેઢી
   જો વૃક્ષોની કાપણી ચાલુ રહેશે, તો આવનારી પેઢીને શુદ્ધ હવા, પાણી અને પર્યાવરણ મળશે નહીં. તેમને કુદરતી સંસાધનો અને જૈવ વિવિધતાની તંગીનો સામનો કરવો પડશે. તેમના માટે પૃથ્વી પરનું જીવન વધુ મુશ્કેલ બનશે.

4. શું થશે જો :

1. 1. આપણે વૃક્ષો કાપતા રહીશું તો .
   વૃક્ષો કાપતા રહેવાથી પર્યાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધશે, જેના કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ થશે. વરસાદમાં ઘટાડો થશે, ભૂમિનું ધોવાણ વધશે, અને રણનિર્માણની પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે.
2. 2. કોઈ પ્રાણીનું નિવાસસ્થાન અડચણ રૂપ બને તો.
   જો કોઈ પ્રાણીના નિવાસસ્થાનમાં ખલેલ પહોંચાડવામાં આવે તો તે પ્રાણીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાશે. તેઓ પોતાનું રહેઠાણ અને ખોરાક ગુમાવશે, જેના કારણે તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થશે અને તેઓ નાશપ્રાયઃ બની શકે છે.
3. 3. ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવરિત થઈ જાય તો.
   ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવરિત થઈ જાય તો તે ઓછું ફળદ્રુપ બને છે કારણ કે તેમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો ઓછા હોય છે. ધીમે ધીમે આ ભૂમિ રણમાં ફેરવાઈ શકે છે, જેને રણનિર્માણ કહે છે.

5. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો.

1. 1. આપણે જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ ?
   આપણે જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવું જોઈએ કારણ કે તે પૃથ્વી પરના સજીવો, તેમની વચ્ચેના આંતરસંબંધ, અને પર્યાવરણ સાથેના સંબંધને જાળવી રાખે છે. તે માનવજાતિના અસ્તિત્વ અને સુખાકારી માટે આવશ્યક છે. જૈવ વિવિધતા વિના પૃથ્વી પરનું નિવસનતંત્ર ખોરવાઈ જશે.
2. 2. સુરક્ષિત જંગલો પણ વન્ય પ્રાણીઓ માટે સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી. શા કારણે ?
   સુરક્ષિત જંગલો પણ સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી, કારણ કે તેની આસપાસના વિસ્તારમાં રહેતા લોકો તેનો અતિ ઉપયોગ કરીને જંગલને નષ્ટ કરી દે છે. આનાથી પ્રાણીઓનો કુદરતી નિવાસ નાશ પામે છે અને તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે.
3. 3. કેટલાક આદિવાસીઓ જંગલ પર આધારિત છે. કઈ રીતે ?
   કેટલાક આદિવાસીઓ તેમની મૂળભૂત જરૂરિયાતો માટે જંગલ પર આધાર રાખે છે. તેઓ જંગલમાંથી ખોરાક, ઔષધીય વનસ્પતિ, અને બળતણ માટે લાકડાં મેળવે છે. તેઓની પરંપરાગત જીવનશૈલી જંગલો સાથે સંકળાયેલી છે.
4. 4. વનનાબૂદીનાં કારણો અને અસરો કયા છે ?
   વનનાબૂદીના કારણોમાં ખેતીવાડી માટે જમીન મેળવવી, ઘર અને કારખાનાઓનું નિર્માણ કરવું, ફર્નિચર બનાવવા માટે લાકડાંનો ઉપયોગ, અને દાવાનળ જેવી કુદરતી આફતોનો સમાવેશ થાય છે. તેની અસરોમાં પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો, ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં ઘટાડો, અને પૂર તેમજ દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આફતોની સંભાવનામાં વધારો થાય છે.
5. 5. રેડ ડેટા બુક એટલે શું?
   રેડ ડેટા બુક એ એવું પુસ્તક છે જેમાં બધાં નાશપ્રાયઃ (endangered) પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો રેકોર્ડ રાખવામાં આવે છે. આ પુસ્તક એક સંસ્થા દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાળવવામાં આવે છે. ભારતમાં પણ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ માટેની અલગ રેડ ડેટા બુક જાળવવામાં આવે છે.
6. 6. સ્થળાંતરણ શબ્દથી તમે શું સમજ્યા ?
   સ્થળાંતરણ એટલે વાતાવરણીય બદલાવને કારણે પક્ષીઓ દ્વારા દરેક વર્ષે દૂરના વિસ્તારોમાંથી ચોક્કસ સમયે ઊડીને બીજા સ્થળે જવું. આ પક્ષીઓ ઈંડા મૂકવા માટે સ્થળાંતર કરે છે, કારણ કે તેમના મૂળ નિવાસસ્થાનમાં અતિશય ઠંડી હોય છે, જે તે સમયે રહેવા માટે યોગ્ય હોતા નથી.

6. કારખાનાઓ અને રહેઠાણની સતત વધતી માંગના કારણે જંગલો અવિરતપણે કપાઈ રહ્યા છે. શું આ પરિયોજનાઓ માટે વૃક્ષો કાપવા યોગ્ય છે ? આ બાબત પર ચર્ચા કરો તથા એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

7. તમારા સ્થાનિક વિસ્તારમાં લીલોતરી જાળવી રાખવા માટે તમે કેવી રીતે યોગદાન આપી શકો છો ? તમારા દ્વારા લેવામાં આવનારા પગલાંની યાદી તૈયાર કરો.

8. વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો કેવી રીતે આવે છે તે સમજાવો.

9. તમારા રાજ્યમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની માહિતી એકત્રિત કરો તથા ભારતના નકશામાં તેના સ્થાનને ઓળખો અને દર્શાવો.

10. આપણે કાગળનો બચાવ શા માટે કરવો જોઈએ ? એવાં કાર્યોની યાદી બનાવો કે જેમાં તમારા દ્વારા કાગળની બચત થઈ શકે.

11. નીચે આપવામાં આવેલ ચાવીઓના અંગ્રેજી શબ્દો વડે કોયડાને પૂર્ણ કરો :