સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 6 સ્વાતંત્ર્ય-ચળવળો (ઈ.સ. 1885 થી ઈ.સ. 1947) : સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. બારડોલી સત્યાગ્રહ બાદ વલ્લભભાઈ પટેલ ............. તરીકે ઓળખાયા.
   સરદાર
2. ગાંધીજીએ ‘ડુંગળી ચોર'નું બિરુદ ............. ને આપ્યું.
   મોહનલાલ પંડ્યા
3. ‘ચલો દિલ્લી' સૂત્ર ............. એ આપ્યું.
   સુભાષચંદ્ર બોઝ

2. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ એક-બે વાક્યમાં લખો :

1. મવાળવાદી નેતાઓમાં કયા-કયા નેતાઓનો સમાવેશ થતો હતો ?
   મવાળવાદી નેતાઓમાં વ્યોમેશચંદ્ર બેનરજી, દાદાભાઈ નવરોજી, ફિરોજશાહ મહેતા, બદરુદ્દીન તૈયબજી, કે. ટી. તેલંગ, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે, અને દિનશા વાચ્છાનો સમાવેશ થતો હતો.
2. ગાંધીજીએ રોલેટ ઍક્ટને ‘કાળો કાયદો' શા માટે કહ્યો ?
   ગાંધીજીએ રોલેટ ઍક્ટને 'કાળો કાયદો' કહ્યો કારણ કે તેમાં કોઈ પણ વ્યક્તિની કારણ આપ્યા વિના ધરપકડ કરી શકાતી હતી અને ખાસ અદાલતમાં કામ ચલાવીને સજા પણ કરી શકાતી હતી. આ કાયદો લોકોની સ્વતંત્રતા પર કાપ મૂકતો હતો.
3. ભારતના લોકોએ શા માટે 'સાયમન કમિશન'નો બહિષ્કાર કર્યો ?
   સાયમન કમિશનના સભ્યોમાં એક પણ ભારતીય ન હોવાથી ભારતના લોકો અને પક્ષો દ્વારા તેનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો.
4. ગાંધીજીએ ‘અસહકાર આંદોલન' શા માટે મોકૂફ રાખ્યું ?
   ઈ.સ. 1922માં ઉત્તરપ્રદેશના ગોરખપુર પાસેના ચૌરીચોરા ગામે ખેડૂતોના શાંત સરઘસ પર પોલીસે ગોળીબાર કરતા ટોળાએ રોષે ભરાઈને પોલીસ સ્ટેશન પર હુમલો કરી તેને આગ ચાંપી દીધી, જેમાં 22 પોલીસ કર્મચારીઓ મૃત્યુ પામ્યા. આ હિંસાના કારણે ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન મોકૂફ રાખવાની જાહેરાત કરી.

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર લખો :

1. ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદના ઉદ્ભવ અને વિકાસ માટે ક્યાં-ક્યાં પરિબળો જવાબદાર હતાં ?

   ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદના ઉદ્ભવ અને વિકાસ માટે નીચેના પરિબળો જવાબદાર હતાં:

   • એકહથ્થું શાસન: અંગ્રેજી શાસને સમગ્ર દેશમાં સમાન કાયદો અને વહીવટની શરૂઆત કરી, જેનાથી ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રીય એકતાની ભાવનાના બીજ રોપાયા.
   • આર્થિક શોષણ: અંગ્રેજોની આર્થિક શોષણની નીતિને કારણે ખેડૂતો અને કારીગર વર્ગ બેરોજગાર થયા, જેણે લોકોને અંગ્રેજ સરકાર સામે એક થવા માટે પ્રેર્યા.
   • પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ: અંગ્રેજી શિક્ષણના કારણે ભારતમાં બુદ્ધિજીવીઓનો એક વર્ગ ઊભો થયો, જેમને સ્વશાસન અને સ્વતંત્રતાની ઝંખના જન્મી. વર્તમાનપત્રો અને સાહિત્ય દ્વારા રાષ્ટ્રવાદના વિચારોનો ફેલાવો થયો.
   • પુરાતત્ત્વીય સંશોધનો: અંગ્રેજોના સમયમાં થયેલા પુરાતત્ત્વીય સંશોધનો અને પ્રાચીન ગ્રંથોના અનુવાદથી ભારતનો ભવ્ય ભૂતકાળ વિશ્વ સમક્ષ આવ્યો, જેણે લોકોમાં ગૌરવની ભાવના જગાડી.
   • સંપર્ક સાધનોનો વિકાસ: તાર, ટપાલ, અને રેલવેના વિકાસથી એક પ્રદેશના લોકો બીજા પ્રદેશના લોકોના સંપર્કમાં આવ્યા, જેનાથી રાષ્ટ્રીય એકતાના વિચારોને બળ મળ્યું.
   • અંગ્રેજોનો ભેદભાવ: હિન્દી સનદી નોકરીઓમાં ભારતીયો સાથેનો અન્યાય, વર્નાક્યુલર પ્રેસ એક્ટ, હથિયારબંધી ધારો અને ઇલ્બર્ટ બિલ જેવી બાબતોએ ભારતીયોને રાષ્ટ્રીય એકતા માટે તૈયાર કર્યા.
2. ભારતમાં થયેલ ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓનો ટૂંકમાં પરિચય આપો.

   ભારતમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓની શરૂઆત વાસુદેવ બળવંત ફડકેએ કરી હતી. તેમણે પછાત જાતિઓને સંગઠિત કરીને લડાયક તાલીમ આપી. મહારાષ્ટ્રમાં દામોદર અને બાલકૃષ્ણ ચાફેકર બંધુઓએ પ્લેગ કમિશનર રેન્ડની હત્યા કરી. વિનાયક સાવરકરે 'મિત્રમેલા' નામની ક્રાંતિકારી સંસ્થા સ્થાપી, જે પાછળથી 'અભિનવ ભારત' તરીકે ઓળખાઈ. બંગાળમાં ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ ચાકીએ ન્યાયાધીશ કિગ્સફર્ડની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, જેમાં ખુદીરામને ફાંસી થઈ અને પ્રફુલ ચાકીએ આત્મહત્યા કરી.

   કાકોરી ટ્રેન લૂંટની યોજનામાં રામપ્રસાદ બિસ્મિલ અને અશફાક ઉલ્લાખાને ભાગ લીધો, જેમને પાછળથી ફાંસીની સજા થઈ. ચંદ્રશેખર આઝાદે પણ કાકોરી લૂંટમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો અને 1931માં અલ્હાબાદના આલ્ફ્રેડ બાગમાં અંગ્રેજો સાથેના સંઘર્ષમાં શહીદી વહોરી. ભગતસિંહ અને બટુકેશ્વર દત્તે મધ્યસ્થ ધારાસભામાં બોમ્બ ફેંકીને અંગ્રેજોના બહેરા કાન ખોલવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જે માટે ભગતસિંહને ફાંસીની સજા થઈ. વિદેશોમાં પણ શ્યામજીકૃષ્ણ વર્માએ ઇંગ્લેન્ડમાં 'ઇન્ડિયન હોમરૂલ સોસાયટી'ની સ્થાપના કરી, અને મેડમ ભીખાઈજી કામાએ જર્મનીમાં ભારતનો પ્રથમ તિરંગો ફરકાવ્યો હતો. આ ક્રાંતિકારીઓએ દેશની આઝાદી માટે પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું હતું.

3. દાંડીકૂચ વિશે ટૂંક નોંધ લખો.

   ઈ.સ. 1930માં ગાંધીજીએ મીઠાના અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કરવા માટે દાંડીકૂચની જાહેરાત કરી. તે સમયે મીઠાના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર અંગ્રેજ સરકારનો એકાધિકાર હતો, અને મીઠા પર કર લાદવામાં આવતો હતો. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે મીઠા પર વેરો નાખવો એ પાપ છે કારણ કે તે ભોજનની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે.

   12 માર્ચ, 1930ના રોજ, ગાંધીજીએ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી પોતાના 78 સાથીદારો સાથે દાંડીયાત્રાની શરૂઆત કરી. લગભગ 370 કિમીની આ યાત્રા દરમિયાન, તેઓ રસ્તામાં આવતા અનેક ગામો અને શહેરોમાં સભાઓ ભરીને લોકોને જાગૃત કરતા. આખરે, 5 એપ્રિલના રોજ તેઓ દાંડી ગામે પહોંચ્યા. 6 એપ્રિલની સવારે, ગાંધીજીએ દાંડીના દરિયાકિનારે મીઠું હાથમાં લઈને મીઠાના કાયદાનો ભંગ કર્યો. આ ઘટના સાથે જ ભારતમાં સવિનય કાનૂન ભંગની લડતનો પ્રારંભ થયો, જેમાં ખેડૂતો, આદિવાસીઓ, અને સ્ત્રીઓએ મોટી સંખ્યામાં ભાગ લીધો.

4. ‘હિંદ છોડો' આંદોલન વિશે માહિતી આપો.

   બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, અંગ્રેજ સરકારને સાથ આપવા માટે ક્રિપ્સ મિશન મોકલવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તે નિષ્ફળ ગયું. આના પરિણામે ભારતીય પ્રજામાં અંગ્રેજ સરકાર પ્રત્યે અસંતોષ વધતો ગયો. આ પરિસ્થિતિમાં, 8 ઓગસ્ટ, 1942ના રોજ મુંબઈમાં મળેલી કોંગ્રેસ મહાસમિતિની બેઠકમાં 'હિંદ છોડો'નો ઐતિહાસિક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં અંગ્રેજોને ભારત છોડી દેવા માટે કહેવામાં આવ્યું.

   આ ઠરાવના બીજા જ દિવસે, 9 ઓગસ્ટે, વહેલી સવારે ગાંધીજી, વલ્લભભાઈ પટેલ, જવાહરલાલ નેહરુ, અને મૌલાના આઝાદ સહિત દેશના મુખ્ય નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી, જેનાથી આંદોલન વધુ ઉગ્ર બન્યું. વિદ્યાર્થીઓ અને ખેડૂતો મોટી સંખ્યામાં જોડાયા. આંદોલન દરમિયાન સરકારી મકાનો, રેલવે, અને તાર-ટેલિફોન જેવા માધ્યમોને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું. અંગ્રેજોએ દમનકારી પગલાં ભરીને આંદોલનને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો અને હજારો લોકોને જેલમાં પૂર્યા. જોકે, આ આંદોલને અંગ્રેજ સરકારને એ ખાતરી કરાવી દીધી કે તેઓ હવે લાંબા સમય સુધી ભારતના લોકોને પરાધીન રાખી શકશે નહીં.