સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 5 અંગ્રેજ શાસન સમયની શિક્ષણ અને સમાજવ્યવસ્થા : સ્વાધ્યાય

સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 5 અંગ્રેજ શાસન સમયની શિક્ષણ અને સમાજવ્યવસ્થા : સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :

  1. ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને કયો કાયદો ઘડવા સૂચન કર્યું ?
    ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણનો કાયદો ઘડવા સૂચન કર્યું હતું.
  2. ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે કયા વિદ્યાલયની સ્થાપનામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો ?
    ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે હિંદુ બાલિકા સરકારી વિદ્યાલયની સ્થાપનામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો.
  3. ગાંધીજીના મત મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ કેટલાં વર્ષનો રાખવો જોઈએ ?
    ગાંધીજીના મત મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ 7 વર્ષનો રાખવો જોઈએ.
  4. દુર્ગારામ મહેતાએ કઈ સંસ્થાની સ્થાપના કરી ?
    દુર્ગારામ મહેતાએ સુરતમાં માનવધર્મસભાની સ્થાપના કરી.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

  1. સર સયાજીરાવ ગાયકવાડ અને તેમનાં પત્ની દ્વારા શિક્ષણના ફેલાવા માટે શું પગલાં ભરવામાં આવ્યાં ?

    વડોદરાના મહારાજા સર સયાજીરાવ ગાયકવાડે પોતાના રાજ્યમાં શિક્ષણના ફેલાવા માટે ઘણાં મહત્ત્વના પગલાં ભર્યા. તેમણે 1901માં વડોદરામાં મફત, ફરજિયાત, અને સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણની જોગવાઈ કરી. આ ઉપરાંત, તેમણે બે વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા માટે શિષ્યવૃત્તિની શરૂઆત પણ કરી.

    તેમના પત્ની ચિમનાબાઈ ગાયકવાડે દલિત વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા માટે શિષ્યવૃત્તિ આપતો કાયદો પસાર કર્યો. આ બંનેના પ્રયત્નોથી વડોદરા રાજ્યમાં શિક્ષણનો વ્યાપ મોટા પ્રમાણમાં વધ્યો.

  2. ગાંધીજીના મતે સાક્ષરતા એટલે શું ?

    ગાંધીજીના મતે, સાક્ષરતા એ શિક્ષણનો અંત કે પ્રારંભ નથી, પરંતુ તે માત્ર એક સાધન છે જેના દ્વારા પુરુષો અને સ્ત્રીઓને શિક્ષિત કરી શકાય છે. તેઓ માનતા હતા કે માત્ર અક્ષરજ્ઞાન મેળવવું એ જ સાચું શિક્ષણ નથી, પરંતુ શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે વ્યક્તિના શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમ ગુણોને બહાર લાવે.

    ગાંધીજીએ પાશ્ચાત્ય શિક્ષણની સામે બુનિયાદી શિક્ષણ, નઈ તાલીમ, અને ઉદ્યોગ શિક્ષણ જેવા વિચારોને અમલમાં મૂકીને ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીને ટકાવી રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે શિક્ષણ વિદ્યાર્થીને આત્મનિર્ભર અને રોજગારલક્ષી બનાવે તેવું હોવું જોઈએ.

  3. વુડના ખરીતામાં શિક્ષણસંબંધી કઈ-કઈ ભલામણો કરવામાં આવી ?

    ઈ.સ. 1854ના 'વુડના ખરીતા'ને ભારતમાં શિક્ષણનો મેગ્નાકાર્ટા ગણવામાં આવે છે, જેમાં શિક્ષણ સુધારણા માટે ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ ભલામણો કરવામાં આવી હતી. આ ભલામણો નીચે મુજબ છે:

    • દરેક પ્રાંતમાં યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવી.
    • અલગ શિક્ષણ ખાતાની રચના કરવી.
    • સરકારી કોલેજ અને શાળાઓની જાળવણી કરવી.
    • ખાનગી શાળાઓને સરકારી અનુદાન આપવું.
    • શિક્ષકોની તાલીમ માટે તાલીમી સંસ્થાઓ શરૂ કરવી.
    • ધંધાદારી કે વ્યવસાયી શિક્ષણનો વ્યાપ વધારવો.
    • દરેક તાલુકામાં પ્રાથમિક અને જિલ્લામાં માધ્યમિક શાળાઓ સ્થાપવી.
    • સ્ત્રી-શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવું અને શિષ્યવૃત્તિઓની જોગવાઈ કરવી.
  4. મહારાષ્ટ્રમાં વિવિધ સુધારકો દ્વારા કન્યાશિક્ષણ માટે કયા-કયા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા ?

    મહારાષ્ટ્રમાં અનેક સુધારકોએ કન્યાશિક્ષણ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયત્નો કર્યા. મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને તેમનાં પત્ની રમાબાઈ રાનડેએ કન્યાશાળાઓ અને વિધવાઓ માટેની શાળાઓની સ્થાપના કરી. જ્યોતિરાવ ફૂલે અને તેમનાં પત્ની સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ પણ કન્યા-કેળવણી અને વિધવાઓની કેળવણી માટે પ્રયાસો કરીને શાળાઓ સ્થાપી. આ ઉપરાંત, મહર્ષિ કર્વેએ 1916માં સ્ત્રીઓ માટે એક અલગ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી, જે આજે SNDT યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાય છે. આ સુધારકોના પ્રયત્નોને કારણે મહારાષ્ટ્રમાં સ્ત્રીશિક્ષણને વેગ મળ્યો.

3. ટૂંક નોંધ લખો :

  1. બ્રહ્મોસમાજની પ્રવૃત્તિઓ

    રાજા રામમોહનરાયે 1828માં બ્રહ્મોસમાજની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ સમાજમાં પ્રવર્તતા અનિષ્ટોને દૂર કરવાનો હતો. આ સમાજે ભારતમાં નવજાગૃતિ લાવવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. રાજા રામમોહનરાયે 1815માં ‘આત્મીય સભા' અને 1821માં 'સંવાદ કૌમુદી' નામની પત્રિકા દ્વારા સતીપ્રથા વિરુદ્ધ વ્યાપક ઝુંબેશ ચલાવી.

    તેમના પ્રયત્નોના પરિણામે 1829માં ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકતો કાયદો ઘડ્યો. બ્રહ્મોસમાજના પ્રયાસોથી 1839માં નરબલિ પ્રથા અને બાળકીને દૂધપીતી કરવાની પ્રથા વિરુદ્ધ પણ કાયદા બનાવવામાં આવ્યા. રાજા રામમોહનરાય બાદ ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે 'સોમપ્રકાશ' સામયિક દ્વારા વિધવા પુનર્વિવાહની હિમાયત કરી, જેના પરિણામે 1856માં ડેલહાઉસીએ વિધવા પુનર્વિવાહ કાયદો પસાર કર્યો, જેણે વિધવા લગ્નને કાયદેસર બનાવ્યા. કેશવચંદ્ર સેને 1870માં બાળલગ્ન વિરુદ્ધ ઝુંબેશ ચલાવી જેનાથી 1872માં 'લગ્નવય સંમતિધારો' પસાર થયો.

  2. વિધવાવિવાહ

    મધ્યકાલીન ભારતમાં વિધવાઓને પુનઃલગ્નની છૂટ નહોતી. પતિના મૃત્યુ બાદ, વિધવાઓ માટે જીવન જીવવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જતું હતું. આ સામાજિક અનિષ્ટને દૂર કરવા માટે ઘણા સમાજસુધારકોએ મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયાસો કર્યા. રાજા રામમોહનરાય અને ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર આ દિશામાં અગ્રેસર હતા.

    ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરના પ્રયત્નોના પરિણામે, 1856માં ડેલહાઉસીએ વિધવા પુનર્વિવાહ કાયદો પસાર કર્યો, જેનાથી વિધવાના લગ્નને કાયદેસરની માન્યતા મળી. આ ઉપરાંત, મહારાષ્ટ્રમાં મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, રમાબાઈ રાનડે, જ્યોતિરાવ ફૂલે, સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, અને મહર્ષિ કર્વે જેવા સુધારકોએ પણ વિધવા પુનર્વિવાહ માટે મોટી ઝુંબેશ ચલાવી અને વિધવા આશ્રમોની સ્થાપના કરી. ગુજરાતમાં પણ નર્મદ, કરસનદાસ મૂળજી, અને મહિપતરામ રૂપરામ જેવા સુધારકોએ આ માટે આંદોલનો ચલાવ્યા, અને નર્મદે તો એક વિધવા સાથે લગ્ન કરીને એક ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું. આ પ્રયત્નોથી ધીમે ધીમે સમાજમાં પરિવર્તન આવવા લાગ્યું.

  3. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના શિક્ષણ અંગેના વિચારો

    કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર એક પ્રખર પ્રકૃતિવાદી હતા અને શિક્ષણ અંગે તેમના વિચારો અનોખા હતા. તેમનું માનવું હતું કે શિક્ષણ વિદ્યાર્થીના સર્જનાત્મક વિકાસમાં મદદ કરનારું હોવું જોઈએ. તેઓ પ્રકૃતિમૂલક શિક્ષણના હિમાયતી હતા અને માનતા હતા કે જ્ઞાન પ્રકૃતિના ગાઢ સાનિધ્યમાં જ મેળવી શકાય છે. તેમણે શિક્ષણને કઠોર શિસ્તથી મુક્ત રાખવાની હિમાયત કરી, જેથી બાળકોની કલ્પનાશક્તિ અને જિજ્ઞાસા વૃત્તિનો વિકાસ થઈ શકે.

    તેઓ સંગીત, અભિનય, ચિત્રકળા, નૈતિકતા, અને આધ્યાત્મિકતા જેવા ગુણોનો વિકાસ થાય તેવા શિક્ષણ પર ભાર મૂકતા હતા. શિક્ષકમાં બાળકોનો મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસ કરવાની ક્ષમતા હોવી જોઈએ એવું તેઓ માનતા હતા. આ વિચારોને સાકાર કરવા માટે તેમણે 1901માં 'શાંતિનિકેતન' સંસ્થાની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા પાછળથી 'શાંતિનિકેતન વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી' તરીકે જાણીતી બની.

  4. સ્વામી વિવેકાનંદનો ઉપદેશ

    સ્વામી વિવેકાનંદ, રામકૃષ્ણ પરમહંસના શિષ્ય, એક મહાન સંત અને સમાજ સુધારક હતા. તેમણે 1897માં 'રામકૃષ્ણ મિશન'ની સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ રામકૃષ્ણ પરમહંસની ઉદાર ધર્મભાવના અને સેવાભાવનાનો પ્રચાર કરવાનો હતો. તેઓ સમાજસેવાને જ પ્રભુસેવા માનતા હતા. તેમણે ધાર્મિક ક્રિયાકાંડો અને સમાજમાં પ્રવર્તતા દૂષણોનો સખત વિરોધ કર્યો. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે, જે ધર્મ કે ઈશ્વર વિધવાના આંસુ લૂછી ન શકે અથવા નિરાધાર બાળકોના મુખમાં રોટીનો ટુકડો મૂકી ન શકે, તેવા ધર્મ કે ઈશ્વરમાં તેઓ માનતા નથી. તેમનું સૂત્ર હતું: "પહેલાં અન્ન પછી ધર્મ."

    તેમણે યુવાનોને ઉદ્દેશીને કહ્યું હતું: “ઉઠો, જાગો અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ સુધી મંડ્યા રહો.” 1893માં શિકાગોમાં ભરાયેલ સર્વધર્મ સંમેલનમાં તેમણે “ભાઈઓ અને બહેનો” શબ્દો દ્વારા સંબોધન કરીને સૌને મુગ્ધ કર્યા હતા. તેમની વાણીમાં ઊંડું ડહાપણ અને અનુભવનો નીચોડ હતો. તેઓ યુવાનો માટે એક મહાન પ્રેરણાસ્રોત બન્યા અને ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો.

4. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :

  1. તમારે ગાંધીજીના કાર્યકરોની યાદી તૈયાર કરવાની છે. નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ તેમાં નહિ કરો ?
    દુર્ગારામ મહેતા
  2. અંગ્રેજોના આગમન પહેલાંના ભારતીય શિક્ષણમાં નીચેનામાંથી કઈ બાબતનો સમાવેશ થશે ?
    મૌખિક શિક્ષણ
  3. ભારતની જૂની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઘટવા પાછળ કયાં કારણને તમે જવાબદાર ગણશો ?
    અંગ્રેજીના જાણકારને નોકરીમાં અગ્રતા

5. જોડકાં જોડો :

અ બ
(1) ઍલેક્ઝાન્ડર ડફ (F) પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓની સ્થાપના
(2) દયાનંદ સરસ્વતીના શિષ્યો (E) લાહોરમાં એંગ્લો વૈદિક કૉલેજની સ્થાપના
(3) ડી. કે. કર્વે (A) સ્ત્રીઓ માટેના વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના
(4) કેશવચંદ્ર સેન (C) લગ્નવય સંમતિધારો
(5) જોનાથન ડંકન (D) બનારસ સંસ્કૃત કૉલેજની સ્થાપના