સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 3 ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ : સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :

1. ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનો પ્રથમ શહીદ કોણ ગણાય છે ?
   ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનો પ્રથમ શહીદ મંગલપાંડે ગણાય છે.
2. ભારતમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા તોડવા અંગ્રેજોએ કઈ નીતિ અપનાવી હતી ?
   ભારતમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા તોડવા અંગ્રેજોએ 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો'ની નીતિ અપનાવી હતી.
3. ઓખામંડળ વિસ્તારમાં કોણે-કોણે અંગ્રેજોનો જબરજસ્ત પ્રતિકાર કર્યો ?
   ઓખામંડળ વિસ્તારમાં જોધા માણેક અને મૂળુ માણેકે અંગ્રેજોનો જબરજસ્ત પ્રતિકાર કર્યો હતો.
4. ગુજરાતમાં ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ સાથે કયાં-કયાં સ્થળો જોડાયેલાં છે ?
   ગુજરાતમાં ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ સાથે અમદાવાદ, લુણાવાડા, પાટણ, આણંદ, દ્વારકા, ઓખા, વિજાપુર, ખેરાલુ અને સાબરકાંઠા જેવાં સ્થળો જોડાયેલાં છે.

2. (અ) ટૂંક નોંધ લખો :

1. ઈ.સ. 1857 સંગ્રામનાં આર્થિક કારણો

   ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામના મુખ્ય કારણોમાંનું એક ભારતીયોનું આર્થિક શોષણ હતું. બ્રિટિશરોએ ભારતના વિદેશી વેપારનો નાશ કર્યો અને ભારતને તેમના ઉદ્યોગો માટે કાચા માલનું ઉત્પાદન કરનારું સંસ્થાન અને તૈયાર માલ માટેના બજાર તરીકે વિકસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ખેડૂતોને કપાસ, ગળી, રેશમ, અને અફીણ જેવા રોકડિયા પાકો ઉગાડવા ફરજ પાડી, જેના કારણે અનાજ અને કઠોળના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો.

   અંગ્રેજોની અન્યાયી જકાતનીતિએ ખેડૂતવર્ગને બરબાદ કરી નાખ્યો. ભારતના અનેક મહાન વેપારી કેન્દ્રોનો નાશ થયો, અને વારંવાર પડતા દુષ્કાળોએ ભારતીય પ્રજાની મુશ્કેલીઓમાં વધારો કર્યો. અનાજની અછતને લીધે લાખો લોકો દુષ્કાળનો ભોગ બન્યા. ભારતના પરંપરાગત હુન્નર ઉદ્યોગો, ગ્રામ ઉદ્યોગો અને હસ્તકલા કારીગરી નાશ પામી. આ આર્થિક પાયમાલીના કારણે, રાજાઓ, જમીનદારો, ખેડૂતો, અને કારીગરો સહિત સમાજના દરેક વર્ગમાં અંગ્રેજો પ્રત્યે ભારે રોષ ફેલાયો, જે આ સંગ્રામનું એક મુખ્ય કારણ બન્યું.

2. ઈ.સ. 1857 સંગ્રામની નિષ્ફળતાનાં કારણો

   ઈ.સ. 1857નો સંગ્રામ અનેક કારણોસર નિષ્ફળ ગયો. મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

   • કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ: સંગ્રામમાં અનેક નેતાઓ હતા, પરંતુ તેમની વચ્ચે કોઈ કેન્દ્રીય નેતૃત્વ ન હતું. બહાદુરશાહ અત્યંત વૃદ્ધ હતા અને રાજાઓ એકબીજાના આદેશો માનવા તૈયાર નહોતા, જેના કારણે સંગ્રામમાં અવ્યવસ્થા ફેલાઈ.
   • અંગ્રેજોની લશ્કરી તાકાત: અંગ્રેજો પાસે આધુનિક શસ્ત્રો, રેલવે, અને તાર-વ્યવસ્થા હતી. શક્તિશાળી સેનાપતિઓ જેવા કે કેમ્પબેલ અને હ્યુરોઝના કારણે તેઓ સંગ્રામને ઝડપથી દબાવવામાં સફળ રહ્યા. તેમની પાસે દરિયાઈ તાકાત પણ હતી, જે બહારથી નવા સૈનિકો લાવવા માટે ઉપયોગી થઈ.
   • અન્ય કારણો: મોટા ભાગના રાજાઓ સંગ્રામથી દૂર રહ્યા હતા. હૈદરાબાદ, કાશ્મીર, પટિયાલા, ઇન્દોર, ગ્વાલિયર, અને ભોપાલ જેવા શાસકોએ તો અંગ્રેજોને સહકાર આપ્યો હતો. શીખો અને ગુરખાઓ પણ અંગ્રેજોના પક્ષે લડ્યા હતા. આ ઉપરાંત, શિક્ષિત અને બુદ્ધિજીવી વર્ગ પણ સંગ્રામથી દૂર રહ્યો હતો, અને સંગ્રામ સમગ્ર ભારતમાં વ્યાપક બન્યો ન હતો.

2. (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

1. ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ માટેનાં જવાબદાર કારણો વિશે નોંધ લખો.

   ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ માટે અનેક કારણો જવાબદાર હતા, જેમાં રાજકીય, વહીવટી, આર્થિક, સામાજિક-ધાર્મિક અને લશ્કરી કારણો મુખ્ય હતા:

   • રાજકીય કારણો: બ્રિટિશ સત્તાના કારણે ભારતીય રાજ્યોનું પતન થયું. ડેલહાઉસીની ખાલસાનીતિ દ્વારા સતારા, સંભલપુર, ઝાંસી, નાગપુર, અને અવધ જેવા રાજ્યોને અંગ્રેજ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા. રાજાઓના પેન્શન બંધ કરી દેવાયા, અને જમીનદારોની જમીનો જપ્ત કરી લેવાઈ.
   • વહીવટી કારણો: કંપનીના વહીવટીતંત્રમાં ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર સ્થાન ન હતું. અંગ્રેજોએ સામાન્ય અને ગરીબ વર્ગ પર ભારે કરવેરા લાદ્યા, અને મહેસૂલની કડક ઉઘરાણી થતી. ન્યાયતંત્ર ખર્ચાળ હતું અને પોલીસતંત્ર નિષ્ક્રિય હતું.
   • આર્થિક કારણો: અંગ્રેજોએ ભારતીય ઉદ્યોગો અને વેપારનો નાશ કર્યો. ખેડૂતોને ફરજિયાત રોકડિયા પાકો ઉગાડવા પડતા, જેના કારણે અનાજનું ઉત્પાદન ઘટ્યું. દુષ્કાળના કારણે લાખો લોકો મૃત્યુ પામ્યા, અને ગ્રામ ઉદ્યોગો નાશ પામ્યા.
   • સામાજિક-ધાર્મિક કારણો: ખ્રિસ્તી પાદરીઓ ધર્મ પરિવર્તન કરાવવાના પ્રયાસો કરતા હતા. 1850ના કાયદા મુજબ ખ્રિસ્તી બનનારને વારસાગત સંપત્તિમાં હિસ્સો મળતો હતો. અંગ્રેજો ભારતીયોને તિરસ્કારથી જોતા હતા અને સામાજિક ભેદભાવ રાખતા હતા. મંદિરો અને મસ્જિદોની મિલકત પર પણ કર નાખવામાં આવ્યો હતો.
   • લશ્કરી કારણો: ભારતીય સૈનિકોને ઓછો પગાર અને ઓછી સુવિધા મળતી હતી. કોઈ ભારતીય સૂબેદારથી ઊંચો હોદ્દો મેળવી શકતો ન હતો. ધાર્મિક ચિહ્નો જેમ કે પાઘડી કે તિલક કરવા પર પ્રતિબંધ હતો, અને તેમને ધાર્મિક લાગણીઓ વિરુદ્ધ દરિયાપાર જવાની ફરજ પાડવામાં આવતી.
2. ‘કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ એ ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામની નિષ્ફળતાનું મુખ્ય કારણ ગણાય છે.' વિધાન સમજાવો.

   ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં અનેક નેતાઓ હતા, જેમણે જુદી જુદી જગ્યાએ નેતૃત્વ સંભાળ્યું. જોકે, આ નેતાઓમાં એક કેન્દ્રીય અને સર્વોચ્ચ નેતાનો અભાવ હતો. રાજાઓ અને જાગીરદારો કોઈનો આદેશ માનવા તૈયાર ન હતા. સંગ્રામના મુખ્ય નેતા બહાદુરશાહ વૃદ્ધ હતા, અને સમગ્ર સંગ્રામમાં કોઈ શિસ્તબદ્ધ યોજના નહોતી. આ નેતાગીરીના અભાવને કારણે સંગ્રામની વ્યૂહરચના અને સંકલન નબળું પડ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોની સેના એક સુનિયોજિત નેતૃત્વ હેઠળ કામ કરતી હતી. આના પરિણામે, અંગ્રેજોએ અલગ અલગ જગ્યાએ વિદ્રોહને સરળતાથી દબાવી દીધો, જેના કારણે આ સંગ્રામ નિષ્ફળ ગયો.

3. ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના સ્વરૂપ વિશે સવિસ્તર નોંધ લખો.

   ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામના સ્વરૂપ વિશે ઇતિહાસકારો અને વિદ્વાનોના મંતવ્યો અલગ-અલગ છે. અંગ્રેજો તેને માત્ર "સૈનિક વિદ્રોહ" ગણાવે છે, જ્યારે કેટલાક ભારતીય ઇતિહાસકારો તેને "જનવિદ્રોહ" માને છે. ઇંગ્લેન્ડના રાજપુરુષ ડિઝરાયલી તેને "રાજકીય અને ધાર્મિક બળવો" કહે છે. વિનાયક દામોદર સાવરકર અને પટ્ટાભી સીતા રામૈયા જેવા વિદ્વાનો આ સંગ્રામને "ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ" ગણાવે છે.

   આ સંગ્રામમાં રાજાઓ, જાગીરદારો, ખેડૂતો, આદિવાસીઓ, અને સામાન્ય નાગરિકો એમ દરેક વર્ગના લોકોએ ભાગ લીધો હતો. હિંદુ અને મુસ્લિમ એમ બંને ધર્મના લોકોએ એક સાથે લડાઈ લડી હતી. આ સંગ્રામનું સ્વરૂપ માત્ર સૈનિકોના બળવા કરતાં વધુ વ્યાપક અને પ્રભાવી હતું. તેમાં રાષ્ટ્રીય ભાવનાનો ઉદય થયો હતો. આ સંગ્રામ, ભલે નિષ્ફળ ગયો, પણ તેણે ભવિષ્યના રાષ્ટ્રીય આંદોલનો માટે એક મહાન પ્રેરણાનો સ્ત્રોત પૂરો પાડ્યો હતો.

3. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :

1. ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનાં મુખ્ય સ્થળોમાં નીચેનામાંથી કયા સ્થળનો સમાવેશ થતો નથી ?
   ચંદીગઢ
2. ખાલસાનીતિથી અનેક રાજ્યોને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેનાર...
   ડેલહાઉસી
3. એન્ફિલ્ડ રાઈફલના કારતૂસ પર કયાં બે પ્રાણીઓની ચરબી લગાડી હોવાની સૈનિકોને શંકા હતી ?
   ગાય-ડુક્કર