સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 2 ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન (ઈ.સ. 1757 થી ઈ.સ. 1857) : સ્વાધ્યાય
1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
-
મીરજાફરને હટાવીને અંગ્રેજોએ કોને બંગાળનો નવાબ બનાવ્યો ?મીરજાફરને હટાવીને અંગ્રેજોએ મીરકાસીમને બંગાળનો નવાબ બનાવ્યો.
-
ભારતમાં કયા ગવર્નરના સમયમાં કાયમી જમાબંધી દાખલ કરવામાં આવી ?ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસના સમયમાં ભારતમાં કાયમી જમાબંધી દાખલ કરવામાં આવી.
-
કયા યુદ્ધના વિજયથી અંગ્રેજોને બંગાળમાં મહેસૂલ ઉઘરાવવાની સત્તા મળી ?બક્સરના યુદ્ધના વિજયથી અંગ્રેજોને બંગાળમાં મહેસૂલ ઉઘરાવવાની સત્તા મળી.
-
રૈયતવારી પદ્ધતિના પ્રણેતા કોણ હતા ?રૈયતવારી પદ્ધતિના પ્રણેતા થોમસ મૂનરો હતા.
2. (અ) ટૂંક નોંધ લખો :
-
બિરસા મુંડા
બિરસા મુંડાનો જન્મ 15 નવેમ્બર, 1875ના રોજ થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ સુગના મુંડા અને માતાનું નામ કરમી મુંડાઈના હતું. તેમનું બાળપણ ઘેટાં-બકરાં ચરાવવામાં, વાંસળી વગાડવામાં અને પરંપરાગત રમતોમાં વીત્યું હતું. ગરીબીને કારણે, તેઓ તેમના પિતા સાથે સતત સ્થળાંતર કરતા હતા, પરંતુ તેમણે મિશનરી શાળાઓમાં શિક્ષણ મેળવ્યું. તેમણે નાનપણથી જ આદિવાસીઓ અને બહારથી આવેલા લોકો (દીકુઓ) વચ્ચેના સંઘર્ષો વિશે સાંભળ્યું હતું.
યુવાન વયે, બિરસા આદિવાસી સમાજના ઉત્કર્ષ માટે કાર્ય કરવા લાગ્યા. તેમણે આદિવાસીઓ પર થતા શોષણ અને અત્યાચારને નજીકથી જોયો. જેના વિરોધમાં તેમણે 1895માં "ઉલગુલાન" નામના વ્યાપક આંદોલનનું નેતૃત્વ લીધું. આ આંદોલન દક્ષિણ બિહારના છોટાનાગપુર વિસ્તારમાં લગભગ 400 ચોરસ માઈલના પ્રદેશમાં ફેલાયું હતું. મુંડા લોકોનો દાવો હતો કે છોટાનાગપુર તેમનું છે અને અંગ્રેજો તેમના પરંપરાગત હકોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
બિરસા મુંડાએ લોકોને દારૂ પીવાનું છોડવા, ઘર અને ગામને સ્વચ્છ રાખવા અને જાદુ-ટોણામાં વિશ્વાસ ન રાખવાની હાકલ કરી. તેમણે મુંડાઓને તેમના ગૌરવપૂર્ણ ભૂતકાળને યાદ કરવા અને સ્થાયી ખેતી અપનાવવા જણાવ્યું. આંદોલન જ્યારે વ્યાપક બન્યું ત્યારે અંગ્રેજોએ રાજવહીવટમાં અડચણ ઊભું કરવાનો ખોટો આરોપ મૂકીને 1895માં તેમની ધરપકડ કરી. જેલમાંથી મુક્ત થયા બાદ, તેઓ ફરીથી જનજાગૃતિના કાર્યમાં લાગી ગયા. 1900માં તેમનું અવસાન થયું, અને આંદોલન ધીમું પડ્યું.
-
રૈયતવારી પદ્ધતિ
રૈયતવારી પદ્ધતિની શરૂઆત 19મી સદીની શરૂઆતમાં, ઈ.સ. 1820માં મુંબઈ અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ) પ્રાંતોમાં થઈ હતી. આ પદ્ધતિના પ્રણેતા થોમસ મૂનરો હતા, જેઓ તે સમયે મદ્રાસના ગવર્નર હતા. આ પ્રથા હેઠળ જમીન ખેડનાર ખેડૂતને જ જમીનનો માલિક બનાવવામાં આવ્યો હતો. ખેડૂતે સરકારની શરતો મુજબ જમીન મહેસૂલ ચૂકવવાનું હતું.
જોકે, આ પદ્ધતિથી ખેડૂતોને જમીનની માલિકીનો કોઈ ખાસ ફાયદો થયો ન હતો. તેના મુખ્ય કારણો હતા: જમીન પરનું મહેસૂલ ખૂબ વધારે હતું, અને સરકાર પોતાની ઈચ્છા મુજબ મહેસૂલમાં વધારો કરી શકતી હતી. આ ઉપરાંત, અનાજનું ઉત્પાદન ન થાય અથવા પાક નાશ પામે તો પણ ખેડૂતને જમીન મહેસૂલ ભરવું ફરજિયાત હતું, જેના પરિણામે ખેડૂતોનું મોટા પાયે શોષણ થતું હતું.
-
મહાલવારી પદ્ધતિ
મહાલવારી પદ્ધતિનો અમલ ઉત્તર-પશ્ચિમ પ્રાંત અને મધ્ય ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં થયો હતો. આ પદ્ધતિને હોલ્ટ મેકેન્ઝી નામના અંગ્રેજ અધિકારીએ 1822માં દાખલ કરી હતી. બ્રિટિશ મહેસૂલી રેકોર્ડમાં 'મહાલ' શબ્દનો ઉપયોગ ગ્રામ અથવા ગ્રામના સમૂહ માટે થતો હતો.
આ પ્રથા અનુસાર, મહેસૂલનું એકમ કોઈ વ્યક્તિગત ખેડૂતનું ખેતર નહોતું, પરંતુ સમગ્ર ગામ કે ગામના જમીનના સમૂહનો સમાવેશ થતો હતો. ગામનું સર્વેક્ષણ કરીને ખેતર કે ખેતરોના ઉત્પાદન અને આવકને ધ્યાનમાં રાખીને મહેસૂલ નક્કી કરવામાં આવતું હતું. આ જમીન મહેસૂલ વસૂલ કરવાની જવાબદારી ગામના મુખીને સોંપવામાં આવતી હતી. આ પદ્ધતિએ પરંપરાગત ભારતીય ગામોની સ્વતંત્રતા અને સ્થિરતાને નષ્ટ કરી દીધી.
2. (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
-
કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિમાં ખેડૂતોનું શોષણ કેવી રીતે થતું હતું ?
કાયમી જમાબંધી પદ્ધતિમાં ખેડૂતોનું શોષણ થતું હતું કારણ કે, આ પદ્ધતિમાં જમીનદારને જમીનના અને મહેસૂલના હક આપવામાં આવ્યા હતા. ખેડૂતોએ જમીનદારને એક નિશ્ચિત મહેસૂલ ચૂકવવાનું હતું. જમીનદાર ખેડૂતો પર જુલમ કરીને પણ મહેસૂલ વસૂલ કરતો હતો, કારણ કે તેણે દર વર્ષે સરકારને એક નિશ્ચિત રકમ જમા કરાવવી પડતી હતી. આ પદ્ધતિમાં ખેડૂતના વિકાસમાં સરકારને કોઈ રસ ન હતો, જેના પરિણામે ખેડૂતોનું જીવન મુશ્કેલ બની ગયું હતું.
-
અઢારમી સદીમાં ભારતમાં ખેતીની સ્થિતિ કેવી હતી ?
અઢારમી સદીમાં ભારતમાં અંગ્રેજ શાસન શરૂ થતાં, ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ યુરોપમાં માંગ હોય તેવી વસ્તુઓ ભારતમાંથી મેળવવાનો હતો. તેથી, કંપનીએ બંગાળ, બિહાર, અને ઓડિશા જેવા સમૃદ્ધ પ્રદેશો પર સત્તા સ્થાપીને ખેતપેદાશોના ખરીદ-વેચાણ પર પોતાનો એકાધિકાર સ્થાપવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઇંગ્લેન્ડમાં નિકાસ કરવા માટે જરૂરી મુખ્ય ખેતપેદાશોમાં ગળી, કપાસ, કાચું રેશમ, અફીણ અને મરીનો સમાવેશ થતો હતો.
કંપનીએ ખેતીનું વેપારીકરણ કર્યું, જેના કારણે ખેડૂતોને પોતાની મરજી મુજબના પાકો ઉગાડવા માટે ફરજ પાડવામાં આવતી. ખેડૂતોને નીચા ભાવે કપાસ વેચવા મજબૂર કરવામાં આવતા, જેના કારણે તેઓ પાયમાલ થયા. આ ઉપરાંત, અગાઉથી ધિરાણ આપવામાં આવતું અને ખેડૂતો દેવાદાર બનતા, જેના પરિણામે તેમને નીચા ભાવે પાક વેચવો પડતો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે ખેડૂતો ગરીબ બનતા ગયા, અને મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો જમીનવિહોણા ખેતમજૂરો બની ગયા. ભારતીય કાચા માલથી ઇંગ્લેન્ડના ઉદ્યોગો સમૃદ્ધ બન્યા, જ્યારે ભારતીય ખેતી અને ખેડૂતોની સ્થિતિ કંગાળ બની.
-
યુરોપિયન દેશમાં ભારતીય ગળીની માંગ કેમ વધવા લાગી હતી ?
ગળી એ એક રંગકામમાં વપરાતું દ્રવ્ય હતું જે ગરમ પ્રદેશોમાં ઉગાડવામાં આવતું. ભારતીય ગળીનો રંગ કાપડ પર ચમકતો અને સુંદર લાગતો હતો, જે અન્ય કોઈ ગળીથી મેળવી શકાતો નહોતો. ઈ.સ. 1790 સુધી યુરોપીય દેશો ગળીનો પુરવઠો કેરેબિયન દેશોમાંથી મેળવતા હતા.
પરંતુ, કેરેબિયન દેશોમાં ગળીનું ઉત્પાદન ઘટવાથી યુરોપમાં ભારતીય ગળીની માંગ ખૂબ વધી ગઈ. આથી, અંગ્રેજોએ ભારતમાં પોતાના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારોમાં યુરોપિયનોને વસાવીને ગળીનું ઉત્પાદન વધારવાનું શરૂ કર્યું. ભારતમાં ગળીના ઉત્પાદનની મુખ્ય બે પ્રથાઓ હતી: 'નિજ' અને 'રૈયતી', જેના દ્વારા મોટા પાયે ગળીનું ઉત્પાદન થતું હતું.
-
અંગ્રેજ શાસનમાં જનજાતિઓની પ્રવૃત્તિઓ વિશે જણાવો.
અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન, ભારતમાં વિવિધ જનજાતિ સમૂહો હતા જેમ કે ખોંડ, સંથાલ, મુંડા, કોયા, કોલ, ગોંડ અને ભીલ. આ સમુદાયોની પ્રવૃત્તિઓ અલગ અલગ હતી. કેટલાક સમૂહો શિકાર કરવાનો અને જંગલમાંથી ફળ, કંદમૂળ, ઔષધિઓ, અને જડીબુટ્ટીઓ જેવી વન્યપેદાશો એકઠી કરવાનો વ્યવસાય કરતા હતા. તેઓ આ વસ્તુઓ સ્થાનિક બજારોમાં વેચતા અને કાપડ કે ચામડાં રંગવા માટે કસુંબી અને પલાશના ફૂલો વેચતા હતા.
કેટલાક જનજાતિ સમૂહો પશુપાલન સાથે પણ સંકળાયેલા હતા. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબના પહાડી પ્રદેશોના વનગુજ્જર અને આંધ્રપ્રદેશના લબાડિયા સમુદાયના લોકો ગાય-ભેંસ પાળતા હતા, જ્યારે કુલ્લુના ગદી અને કાશ્મીરના બકરવાલ સમુદાયના લોકો ઘેટાં-બકરાં પાળતા હતા. આ ઉપરાંત, કેટલાક જનજાતિ સમૂહો સ્થળાંતરીય કે સ્થાયી ખેતી સાથે પણ જોડાયેલા હતા. આ સમુદાયોના મુખિયાઓ અંગ્રેજ સરકારના નિયમોનું પાલન કરવા અને નજરાણાં આપવા મજબૂર બન્યા હતા, જેના કારણે તેમની સ્વતંત્રતા છીનવાઈ ગઈ હતી.
3. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
-
ભારતમાં ગળી-ઉત્પાદનની કેટલી પ્રથા હતી ?બે
-
ઈ.સ. 1820માં કયા બે પ્રાંતોમાં રૈયતવારી પદ્ધતિ લાગુ કરવામાં આવી હતી ?મુંબઈ અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ)
-
વર્તમાન ઝારખંડ રાજ્યમાં હઝારીબાગ આસપાસ કયા આદિવાસીઓનો સમૂહ રહેતો હતો ?સંથાલ
-
આદિવાસીઓ કોના નેતૃત્વમાં મુંડારાજ સ્થાપિત કરવા ઇચ્છતા હતા ?બિરસા મુંડા