વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 2 સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ : સ્વાધ્યાયરુ

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. 1. ખેતરમાંથી ચણા અથવા કઠોળનો છોડ મૂળ સાથે ઉખાડો તેના મૂળનું અવલોકન કરો. તમને મૂળ ઉપર કેટલાક સ્થાને ગોળ રચના જોવા મળશે જેને મૂળગંડિકા કહે છે. મૂળની આકૃતિ દોરી તેમાં મૂળગંડિકા દર્શાવો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિનો છોડ, જેમ કે ચણાનો, મૂળ સાથે ઉખાડીને તેનું અવલોકન કરવું. તેના મૂળ પર ગોળાકાર ગાંઠ જેવી રચનાઓ જોવા મળશે, જેને મૂળગંડિકા કહે છે. આ મૂળગંડિકાઓમાં રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા રહેલા હોય છે, જે નાઇટ્રોજન સ્થાપનનું કાર્ય કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ મૂળની આકૃતિ દોરીને તેમાં મૂળગંડિકા દર્શાવવી.

2. 2. જામ અને જેલીની બોટલો પરથી લેબલ એકત્રિત કરો. તેની ઉપર છાપેલી સામગ્રીના નામની યાદી બનાવો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ માટે, બજારમાંથી જામ અને જેલીની બોટલોનાં લેબલ એકત્ર કરવા. તેના પર છાપવામાં આવેલી સામગ્રીની યાદી બનાવવી. આ યાદીમાં ફળનો પલ્પ, ખાંડ, સાઇટ્રિક એસિડ, અને સોડિયમ બેન્ઝોએટ કે સોડિયમ મેટાબાયસલ્ફાઇટ જેવા જાળવણીકારક પદાર્થો જોવા મળશે.

3. 3. ડૉક્ટરની મુલાકાત લો. તપાસ કરો કે એન્ટિબાયોટિક્સનો વધારે ઉપયોગ કેમ ન કરવો જોઈએ. તેનો સંક્ષિપ્તમાં અહેવાલ તૈયાર કરો.

   રૂપરેખા: નજીકના ડૉક્ટરની મુલાકાત લઈને તેમની પાસેથી એન્ટિબાયોટિક્સના વધુ પડતા ઉપયોગથી થતી આડઅસરો વિશે માહિતી મેળવવી. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ, એન્ટિબાયોટિક્સનો વધુ પડતો ઉપયોગ શરીરમાં રહેલાં ઉપયોગી બૅક્ટેરિયાનો નાશ કરી શકે છે. ઉપરાંત, તે ભવિષ્યમાં જરૂર પડે ત્યારે ઓછી અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. આ માહિતીને આધારે સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરવો.

4. 4. પ્રૉજેક્ટ ઃ જરૂરિયાત-2 કસનળી, માર્કર પેન, શર્કરા, યીસ્ટ પાઉડર, 2 ફુગ્ગા અને ચૂનાનું પાણી. બે કસનળી લો. તેના પર A અને B નામનિર્દેશ કરો. કસનળી એક સ્ટેન્ડમાં રાખો તથા તેમાં ઉપરથી થોડી ખાલી રહે તેમ તેમાં પાણી ભરી લો. પ્રત્યેક કસનળીમાં 2 ચમચી શર્કરા નાંખો. કસનળી Bમાં એક ચમચી યીસ્ટ પાઉડર નાંખો. બે ફુગ્ગાને અપૂર્ણ ફુલાવીને પ્રત્યેક કસનળીના મુખ પર બાંધી દો. તેને હૂંફાળા સ્થાન પર મૂકો તથા સૂર્યપ્રકાશથી દૂર રાખો. ત્રણ-ચાર દિવસ સુધી દરરોજ તેનું અવલોકન કરો. તમારા અવલોકનને નોંધો અને તેની સમજૂતી માટે વિચારો. હવે એક અન્ય કસનળી લો. તેમાં 1/4 ભાગ ચૂનાનું પાણી ભરો. કસનળી B પરથી ફુગ્ગો એવી રીતે કાઢો કે ફુગ્ગામાંથી વાયુ બહાર ન નીકળી જાય. હવે તેને ચૂનાના પાણીથી ભરેલ કસનળીના મુખ પર લગાવી દો અને કસનળીને બરાબર હલાવો અને અવલોકન કરો તથા સમજૂતી આપો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ આથવણની પ્રક્રિયાને સમજવા માટે છે. કસનળી Bમાં યીસ્ટ અને ખાંડના મિશ્રણને કારણે આથવણની પ્રક્રિયા થશે. યીસ્ટ ઝડપથી પ્રજનન કરીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરશે, જેનાથી ફુગ્ગો ફૂલશે. કસનળી Aમાં યીસ્ટ ન હોવાથી કોઈ પ્રક્રિયા થશે નહીં. જ્યારે કસનળી Bના ફુગ્ગામાંથી વાયુ ચૂનાના પાણીમાં પસાર કરવામાં આવશે, ત્યારે ચૂનાનું પાણી દૂધિયું બની જશે, જે કાર્બન ડાયૉક્સાઇડની હાજરી સાબિત કરશે. આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે યીસ્ટ શર્કરાનું આલ્કોહોલ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં રૂપાંતરણ કરે છે.