વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 1 પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન : સ્વાધ્યાય

૧. યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યાની પૂર્તતા કરો :

1. એક સ્થાન પર એક જ પ્રકારના મોટી માત્રામાં ઉછે૨વામાં આવતા છોડને ............. કહે છે.

પાક
2. પાક ઉગાડતા (રોપતાં) પહેલાનો પ્રથમ તબક્કો જમીનને ............. કરવાનો હોય છે.

તૈયાર
3. ક્ષતિગ્રસ્ત બીજ પાણીની સપાટી પર ............. લાગશે.

તરવા
4. પાક ઉગાડવા માટે પર્યાપ્ત સૂર્યનો પ્રકાશ તેમજ જમીનમાંથી ............. તથા ............. આવશ્યક છે.

પાણી, પોષકદ્રવ્યો

૨. કૉલમ-Aમાં આપેલાં શબ્દોને કૉલમ-Bમાં આપેલાં શબ્દો સાથે જોડો :

કૉલમ - A	કૉલમ - B
(i) ખરીફ પાક	(e) ડાંગર અને મકાઈ
(ii) રવીપાક	(d) ઘઉં, ચણા, વટાણા
(iii) રાસાયણિક ખાતર	(b) યુરિયા અને સુપરફૉસ્ફેટ
(iv) છાણિયું ખાતર	(c) પ્રાણીમળ, ગાયનું છાણ, મૂત્ર અને વનસ્પતિનો નકામો કચરો

૩. નીચેનાં દરેકનાં બે-બે ઉદાહરણ આપો :

1. ખરીફ પાક

ડાંગર, મકાઈ
2. રવીપાક

ઘઉં, ચણા

૪. નીચેનાં દરેક પર તમારા શબ્દોમાં એક-એક ફકરો લખો :

1. ભૂમિને તૈયાર કરવી

પાક ઉછેરતા પહેલાં જમીનને તૈયાર કરવી એ પ્રથમ અને મહત્ત્વનો તબક્કો છે. આ પ્રક્રિયામાં માટીને ઉપર-નીચે કરવી અને પોચી બનાવવી જરૂરી છે. આનાથી પાકના મૂળ જમીનમાં ઊંડાઈ સુધી જઈ શકે છે અને શ્વસન સરળતાથી કરી શકે છે. પોચી જમીન અળસિયાં અને સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિમાં પણ મદદ કરે છે, જે ખેડૂતના મિત્રો ગણાય છે કારણ કે તેઓ માટીને પોચી કરીને તેમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો ઉમેરે છે. માટીને ઉપર-નીચે અને પોચી કરવાની આ પ્રક્રિયાને ખેડાણ કહેવાય છે. તે હળ, ખરપિયો અથવા કલ્ટિવેટર જેવા ઓજારો વડે કરવામાં આવે છે.
2. રોપણી

વાવણી એ પાક ઉત્પાદનનો એક મહત્ત્વનો તબક્કો છે. વાવણી પહેલાં સારી ગુણવત્તાવાળા, સ્વચ્છ અને તંદુરસ્ત બીજની પસંદગી કરવામાં આવે છે. બીજને રોપતાં પહેલાં, તેને પાણીમાં નાંખીને નુકસાન પામેલા અને હલકા બીજને અલગ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવી શકાય છે, જે પાણી પર તરી આવે છે. બીજની વાવણી માટે પરંપરાગત રીતે ગળણી જેવા ઓજારનો ઉપયોગ થતો હતો. આધુનિક સમયમાં ટ્રેક્ટર દ્વારા સંચાલિત વાવણિયા (સીડ ડ્રિલ)નો ઉપયોગ થાય છે, જે બીજને સમાન અંતર અને ઊંડાઈએ રોપે છે, જેનાથી સમય અને મહેનત બંનેની બચત થાય છે.
3. નીંદામણ

ખેતરમાં પાક સાથે કુદરતી રીતે ઊગી નીકળતા બિનજરૂરી છોડને નીંદણ કહે છે. નીંદણને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને નીંદામણ કહે છે. નીંદણ આવશ્યક છે કારણ કે તે પાક સાથે પાણી, પોષકદ્રવ્યો, જગ્યા અને પ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરી પાકની વૃદ્ધિ પર અસર કરે છે. નીંદણને દૂર કરવા માટે ખેડૂતો ખેડાણ, હાથ વડે ઉખાડવું, કે ખરપીયાનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત, નીંદણનાશક રસાયણો જેવા કે 2,4-Dનો છંટકાવ કરીને પણ તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. નીંદણનાશકનો છંટકાવ કરતી વખતે ખેડૂતોએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
4. થ્રેશીંગ

લણણી બાદ, કાપવામાં આવેલ પાકમાંથી બીજ કે દાણાને ભૂસામાંથી અલગ કરવાની ક્રિયાને થ્રેશીંગ કહે છે. આ કાર્ય મશીન દ્વારા કરવામાં આવે છે જેને થ્રેશર કહેવાય છે. મોટા ખેતરોમાં હાર્વેસ્ટર અને થ્રેશર બંનેનું સંયુક્ત સ્વરૂપ 'કમ્બાઈન મશીન'નો ઉપયોગ થાય છે. નાના ખેડૂતો અનાજના દાણાને ભૂસામાંથી અલગ કરવા માટે ઉપણવા (winnowing) જેવી ક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે.

૫. સમજાવો કે કૃત્રિમ ખાતર કઈ રીતે કુદરતી ખાતરથી અલગ છે.

કૃત્રિમ ખાતર અને કુદરતી ખાતર વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

ક્રમ	કૃત્રિમ ખાતર	કુદરતી ખાતર
1.	કૃત્રિમ ખાતર માનવનિર્મિત અકાર્બનિક ક્ષાર છે.	કુદરતી ખાતર એક પ્રાકૃતિક પદાર્થ છે જે છાણ તેમજ વનસ્પતિના અવશેષોના વિઘટનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
2.	કૃત્રિમ ખાતર કારખાનામાં તૈયાર થાય છે.	કુદરતી ખાતર ખેતરમાં તૈયાર કરી શકાય છે.
3.	કૃત્રિમ ખાતરથી જમીનને સેન્દ્રિય પદાર્થો મળતા નથી.	કુદરતી ખાતર જમીનને ભરપૂર માત્રામાં સેન્દ્રિય પદાર્થો પૂરા પાડે છે.
4.	કૃત્રિમ ખાતરમાં વનસ્પતિ માટે જરૂરી પોષક દ્રવ્યો જેવા કે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.	કુદરતી ખાતરમાં વનસ્પતિ માટે જરૂરી પોષક દ્રવ્યો સાપેક્ષ રીતે ઓછી માત્રામાં હોય છે.

૬. સિંચાઈ એટલે શું ? પાણી બચાવતી સિંચાઈની બે પદ્ધતિઓનું વર્ણન કરો.

સિંચાઈ: નિયમિતપણે ખેતરમાં પાણી પૂરું પાડવાની ક્રિયાને સિંચાઈ કહે છે. સિંચાઈનો સમય અને માત્રા દરેક પાક, જમીન અને ઋતુ મુજબ જુદા-જુદા હોય છે.

પાણી બચાવતી સિંચાઈની પદ્ધતિઓ:

1. ફુવારા પદ્ધતિ (Sprinkler System): આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ અસમતલ ભૂમિ માટે થાય છે, જ્યાં પાણી પૂરતી માત્રામાં પ્રાપ્ય હોતું નથી. તેમાં કાટખૂણે રાખેલી પાઇપના ઉપરના છેડા પર ફરતી નોઝલો લગાડવામાં આવે છે. પંપની મદદથી પાણી મુખ્ય પાઇપમાં પહોંચાડવામાં આવે છે, ત્યારે તે નોઝલમાંથી બહાર નીકળીને વરસાદની જેમ છોડ પર પડે છે. આ પદ્ધતિ ઘાસવાળી જમીન અને કોફીના વાવેતર માટે ઉપયોગી છે.

2. ટપક પદ્ધતિ (Drip System): આ પદ્ધતિમાં પાણી ટીપે-ટીપે સીધું જ છોડના મૂળની નજીક પડે છે. આથી, તેને ટપક પદ્ધતિ કહે છે. આ પદ્ધતિ ફળાઉ વનસ્પતિઓ, બગીચા, અને વૃક્ષોને પાણી આપવા માટેની સર્વોત્તમ પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિમાં પાણીનો બિલકુલ વ્યય થતો નથી અને તે પાણીની અછતવાળા વિસ્તારો માટે વરદાનરૂપ છે.

૭. જો ઘઉંને ખરીફ ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવે, તો શું થશે ? ચર્ચા કરો.

ઘઉં એ રવી પાક છે, જેને શિયાળાની ઋતુમાં ઉગાડવામાં આવે છે. ઘઉંના પાકને ઉછેરવા માટે મધ્યમ તાપમાન અને લણણી સમયે તડકાની જરૂર હોય છે. જો ઘઉંને ખરીફ ઋતુમાં (વરસાદની ઋતુ) ઉગાડવામાં આવે, તો તેને વધારે માત્રામાં પાણી મળે છે જે તેના પાક માટે અનુકૂળ નથી. વધુ ભેજને કારણે ઘઉંના છોડને રોગ લાગી શકે છે અને પાકને નુકસાન થઈ શકે છે. આથી, ઘઉંનો પાક ખરીફ ઋતુમાં સફળતાપૂર્વક ઉગાડી શકાતો નથી અને તેનું ઉત્પાદન ખૂબ જ ઓછું અથવા નહિવત્ થશે.

૮. ખેતરમાં સતત પાક ઉગાડવાના લીધે જમીન પર કઈ અસર જણાશે ? સમજાવો.

ખેતરમાં સતત પાક ઉગાડવાથી જમીન પર નકારાત્મક અસર થાય છે. સતત પાક ઉગાડવાથી માટીમાં રહેલા પોષકતત્ત્વો ઓછા થઈ જાય છે. આ પોષકતત્ત્વો પાકની વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક છે. જ્યારે જમીનમાંથી પોષકતત્ત્વો ઓછાં થઈ જાય છે, ત્યારે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી જાય છે. આના કારણે પાક નબળા પડે છે અને ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય છે. આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે ખેડૂતોએ જમીનને પડતર રાખવી જોઈએ અથવા પાકની ફેરબદલી કરવી જોઈએ અને કુદરતી કે કૃત્રિમ ખાતર ઉમેરવું જોઈએ.

૯. નીંદણ એટલે શું ? આપણે તેનું નિયંત્રણ કેવી રીતે કરી શકીએ છીએ ?

ખેતરમાં મુખ્ય પાક સાથે કુદરતી રીતે ઊગી નીકળતા અનૈચ્છિક/બિનજરૂરી છોડને નીંદણ કહે છે. નીંદણને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને નીંદામણ કહે છે. નીંદણ આવશ્યક છે કારણ કે તે પાક સાથે પાણી, પોષકદ્રવ્યો, જગ્યા અને પ્રકાશ માટે સ્પર્ધા કરી પાકની વૃદ્ધિ પર અસર કરે છે. નીંદણને નિયંત્રિત કરવા માટે ખેડૂતો અનેક પદ્ધતિઓ અપનાવે છે.

તેનું નિયંત્રણ કરવાની રીતો:

પાક ઉગાડતા પહેલાં ખેતરમાં ખેડાણ દ્વારા નીંદણને જડમૂળથી દૂર કરી શકાય છે.
નીંદણમાં પુષ્પ ઉદ્ભવે તે પહેલાં જમીન નજીકથી હાથ વડે કે ખૂરપીની મદદથી તેને કાપી કે ઉખાડી શકાય છે.
નીંદણનાશક રસાયણો જેવા કે 2,4-Dનો છંટકાવ કરીને નીંદણને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

૧૦. નીચે આપેલાં બૉક્સને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો જેથી શેરડીના ઉત્પાદન માટેનું ક્રમદર્શી રેખાચિત્ર તૈયાર થઈ જાય :

ખેતરને ખેડવું
રોપણી
ખાતર આપવું
સિંચાઈ
લણણી
પાકને ખાંડના કારખાનામાં મોકલવો

૧૧. નીચે આપેલા સંકેતોની મદદથી આપેલો શબ્દ કોયડો તેનાં અંગ્રેજી નામ વડે પૂર્ણ કરો :

ઊભી ચાવી :

1. IRRIGATION

2. STORAGE

5. CROP

આડી ચાવી :

3. HARVESTER

4. GRAM

6. WINNOWING

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

૧. જમીનમાં કેટલાંક બીજ વાવો તથા તેને ટપક પદ્ધતિ દ્વારા પાણી સીંચો. દરરોજ તેનું અવલોકન કરો : (i) તમે વિચારો કે શું તેનાથી પાણીની બચત થશે ? (ii) બીજમાં થતાં ફેરફારનું અવલોકન કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં બીજને ટપક પદ્ધતિથી પાણી આપીને તેનું અવલોકન કરવાનું છે. આ માટે એક કૂંડામાં માટી અને બીજ વાવી, તેના પર ટપક પદ્ધતિ ગોઠવવી. દરરોજ પાણી આપીને બીજના અંકુરણ અને છોડની વૃદ્ધિનું અવલોકન નોંધવું. બીજા એક કૂંડામાં સામાન્ય પદ્ધતિથી પાણી આપીને તેની સરખામણી કરવી.

જવાબ:

(i) હા, ટપક પદ્ધતિથી પાણીની બચત થશે, કારણ કે આ પદ્ધતિમાં પાણી સીધું છોડના મૂળ સુધી પહોંચે છે, જેથી બાષ્પીભવનથી પાણીનો વ્યય થતો નથી.

(ii) બીજમાં થતા ફેરફારોમાં પ્રથમ બીજ ફૂલીને ફાટશે, તેમાંથી નાનો પ્રાંકુર બહાર આવશે, અને ધીમે-ધીમે છોડનો વિકાસ થશે. આ પ્રક્રિયાને અંકુરણ કહેવાય છે. છોડના પાંદડા, દાંડી અને મૂળનો વિકાસ નોંધવો.
૨. વિવિધ પ્રકારના બીજને એકત્રિત કરો અને તેમને નાની કોથળીઓમાં રાખો. તેમને લેબલ કરો. આ કોથળીઓને સૂકવેલી વનસ્પતિઓના સંગ્રહ (હર્બેરિયમ) માટેની ફાઈલમાં લગાવીને નામ નિર્દેશિત કરો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિવિધ પાકોના બીજ એકત્ર કરવાના છે. તેમને નાની પારદર્શક કોથળીઓમાં ભરીને તેના પર પાકનું નામ, ઋતુ, અને અન્ય જરૂરી માહિતીનું લેબલ લગાડવું. આ કોથળીઓને એક હર્બેરિયમ ફાઈલ અથવા નોટબુકમાં ચોંટાડીને તેનો સંગ્રહ કરવો.
૩. ખેતીવાડીને લગતા કોઈ નવા મશીનના ચિત્રો એકત્રિત કરો તથા તેને ફાઈલમાં ચોંટાડો તેમના નામ અને ઉપયોગો લખો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વર્તમાન સમયમાં ખેતીમાં વપરાતા આધુનિક યંત્રો, જેવા કે ટ્રેક્ટર, કલ્ટિવેટર, સીડ ડ્રિલ, હાર્વેસ્ટર, કમ્બાઈન મશીન, અને થ્રેશરના ચિત્રો એકત્રિત કરવા. આ ચિત્રોને ફાઈલમાં ચોંટાડીને દરેક મશીનનું નામ અને ખેતીમાં તેના ઉપયોગ વિશે લખવું.
૪. પ્રોજેક્ટ કાર્ય: તમારી નજીકના ખેતર, નર્સરી અથવા બગીચાની મુલાકાત કરો તથા નીચે આપેલ જાણકારી પ્રાપ્ત કરો. (i) બીજ પસંદગીનું મહત્ત્વ (ii) સિંચાઈની પદ્ધતિ (iii) અત્યંત ઠંડી અને અત્યંત ગરમીની છોડ પર અસર (iv) સતત વરસાદની છોડ પર અસર (v) ઉપયોગમાં આવતા કૃત્રિમ ખાતર / કુદરતી ખાતર.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ માટે નજીકના ખેતરની મુલાકાત ગોઠવવી. ખેડૂત અથવા માળી સાથે વાતચીત કરીને ઉપરોક્ત મુદ્દાઓ પર માહિતી મેળવવી. જેમ કે, તેઓ કયા બીજ પસંદ કરે છે અને શા માટે, સિંચાઈ માટે કઈ પદ્ધતિ વાપરે છે, હવામાનની છોડ પર શું અસર થાય છે, અને કયા ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે. આ માહિતીને નોટબુકમાં નોંધવી અને પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ તૈયાર કરવો.