વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 3 કોલસો અને પેટ્રોલિયમ : સ્વાધ્યાય

CNG (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ) અને LPG (પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ)ને બળતણ તરીકે વાપરવાના ફાયદા:

• તેઓ સ્વચ્છ બળતણ છે અને ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
• તેને પાઇપલાઇન દ્વારા સરળતાથી ઘર કે કારખાનામાં પહોંચાડી શકાય છે.
• CNGનો ઉપયોગ વાહનવ્યવહારના બળતણ તરીકે થાય છે, જે પર્યાવરણ માટે સારો છે.
• તેનો ઉપયોગ વિદ્યુત ઉત્પાદન માટે પણ થાય છે.
• LPGનો ઉપયોગ ઘર અને ઉદ્યોગો માટે બળતણ તરીકે થાય છે.

રોડને સમતલ કરવા માટે વપરાતી પેટ્રોલિયમની પેદાશનું નામ બિટુમીન છે.

લગભગ 300 મિલિયન વર્ષ પહેલાં, પૃથ્વી પર નીચાણવાળા ભેજયુક્ત વિસ્તારોમાં ગીચ જંગલો હતા. પૂર જેવી કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનની નીચે દટાઈ ગયા. તેમની ઉપર માટી જમા થવાથી તેઓ દબાણમાં આવ્યા અને ઊંડે ને ઊંડે જવાને કારણે તાપમાનમાં વધારો થયો. ઊંચા દબાણ અને તાપમાનને કારણે મૃત વનસ્પતિઓ ધીરે-ધીરે કોલસામાં ફેરવાઈ ગઈ.

આ પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઈઝેશન કહેવામાં આવે છે.

અશ્મિ બળતણ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધન છે કારણ કે તે સજીવોના મૃતદેહોના અવશેષોમાંથી બને છે. આ બળતણોના નિર્માણમાં લાખો વર્ષો લાગે છે. બીજી બાજુ, આ સંસાધનોનો જાણીતો જથ્થો ફક્ત થોડી સદીઓ સુધી ચાલે તેમ છે. તેથી, માનવ વપરાશના દરની તુલનામાં તેમનું નિર્માણ ખૂબ જ ધીમું હોવાથી તે ખૂટી જાય તેવા સંસાધનો છે.

લાક્ષણિકતાઓ: કોક સખત, છિદ્રાળુ અને કાળા રંગનો પદાર્થ છે. તે કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે.

ઉપયોગો: કોકનો ઉપયોગ સ્ટીલના ઉત્પાદનમાં અને ઘણી ધાતુઓના નિષ્કર્ષણ (extraction) માટે થાય છે.

પેટ્રોલિયમ સમુદ્રમાં રહેતાં સજીવો દ્વારા બન્યું હતું. આ જીવો મૃત્યુ પામ્યા બાદ તેમના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે બેસી ગયા અને રેતી તથા માટીના સ્તરોથી ઢંકાતા ગયા. લાખો વર્ષ પછી, હવાની ગેરહાજરીમાં તથા ઊંચા તાપમાન અને દબાણને કારણે આ મૃતજીવો ધીમે ધીમે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાં ફેરવાયા.

આલેખની રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આલેખ સ્વરૂપે રજૂ કરવાનો છે. વિદ્યાર્થીએ આલેખ બનાવવા માટે નીચેના પગલાં ભરવા:

1. 1. X-અક્ષ પર વર્ષ (1991 થી 1997) અને Y-અક્ષ પર તંગીની ટકાવારી (0 થી 12 સુધી) દર્શાવવી.
2. 2. દરેક વર્ષ માટે કોષ્ટકમાં આપેલ તંગીની ટકાવારી મુજબ બિંદુઓ મૂકવા.
3. 3. આ બિંદુઓને સીધી લીટીથી જોડવા, જેથી પાવર/ઊર્જા તંગીમાં વર્ષવાર થતા ફેરફારો દર્શાવી શકાય.