સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 1 ભારતમાં યુરોપિયનો અને અંગ્રેજી શાસનની સ્થાપના : સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :

1. યુરોપનાં કયાં-કયાં રાષ્ટ્રોએ ભારત આવવાનો જળમાર્ગ શોધવા કમર કસી હતી ?
   પોર્ટુગલ, સ્પેન, અને હોલૅન્ડ જેવા રાષ્ટ્રોએ ભારત આવવાનો જળમાર્ગ શોધવા માટે કમર કસી હતી.
2. યુરોપની પ્રજાને ભારતીય મરીમસાલાની ખૂબ આવશ્યકતા શાથી હતી ?
   યુરોપની પ્રજા મુખ્યત્વે માંસાહારી હોવાથી માંસને સાચવવા માટે ભારતીય મરીમસાલાની ખૂબ જ આવશ્યકતા રહેતી હતી.
3. કયા યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપ બંગાળમાં દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ અમલમાં આવી ?
   બક્સરના યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપ બંગાળમાં દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ અમલમાં આવી.
4. કયા ધારા અન્વયે સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના થઈ ?
   ઈ.સ. 1773ના નિયામકધારા અન્વયે સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના થઈ હતી.

2. (અ) ટૂંક નોંધ લખો :

1. પ્લાસીનું યુદ્ધ

   પ્લાસીનું યુદ્ધ 23 જૂન, 1757ના રોજ મુર્શિદાબાદ નજીક "પ્લાસી" નામના સ્થળે થયું હતું. આ યુદ્ધ અંગ્રેજ સેના અને બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની સેના વચ્ચે થયું હતું. કોલકાતામાં અંગ્રેજોની હારના સમાચાર મળતા જ, ક્લાઈવના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજી સેનાને કોલકાતા મોકલવામાં આવી.

   અંગ્રેજોએ નવાબ સામે કૂટનીતિ અપનાવી. તેમણે નવાબના મુખ્ય સેનાપતિ મીરજાફરને નવાબ બનાવવાનું વચન આપી પોતાની તરફેણમાં લીધો. આ ઉપરાંત, તેમણે મોટા શાહુકારો જેવા કે જગત શેઠ, રાય દુર્લભ અને અમીચંદને પણ પોતાના પક્ષમાં કરી લીધા. મીરજાફરના વિશ્વાસઘાતને કારણે નવાબની સેના હારી ગઈ. યુદ્ધના પરિણામે મીરજાફરને નવાબ બનાવવામાં આવ્યો, અને સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની હત્યા કરવામાં આવી.

   આ યુદ્ધ પછી, અંગ્રેજોને બંગાળના 24 પરગણાં વિસ્તારની જાગીર મળી અને તેમને જકાત વિના વેપાર કરવાની છૂટ આપવામાં આવી. પ્લાસીના યુદ્ધને ભારતના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના ગણવામાં આવે છે, કારણ કે આ યુદ્ધ પછી અંગ્રેજો ભારતમાં માત્ર વેપારી જ નહીં, પરંતુ શાસક બન્યા, અને અહીંથી જ ભારતમાં અંગ્રેજી શાસનનો પાયો નંખાયો.

2. બક્સરનું યુદ્ધ

   બક્સરનું યુદ્ધ 22 ઑક્ટોબર, 1764ના રોજ થયું હતું. આ યુદ્ધ બંગાળના નવાબ મીરકાસીમ, અવધના નવાબ, અને મુઘલ સમ્રાટની સંયુક્ત સેના અને અંગ્રેજોની કંપનીની સેના વચ્ચે થયું હતું. મીરકાસીમે અંગ્રેજોને ભારતમાંથી બહાર કાઢવા માટે અવધના નવાબ અને મુઘલ સમ્રાટ સાથે મળીને યોજના બનાવી હતી.

   ત્રણેયની સંયુક્ત સેનામાં લગભગ 50,000 સૈનિકો હતા, જ્યારે કંપનીની સેનામાં માત્ર 7,072 સૈનિકો હતા. મેજર મનરોના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજોએ આ યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો અને પ્લાસીના યુદ્ધના નિર્ણયને વધુ મજબૂત બનાવ્યો. આ યુદ્ધથી અંગ્રેજોને બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાના દીવાની અધિકારો મળ્યા, જેનો અર્થ એ થયો કે તેઓ આ પ્રદેશોના કાયદેસરના માલિક બન્યા.

   બક્સરના વિજય પછી, વહીવટી જવાબદારી નવાબના શિરે રાખવામાં આવી જ્યારે મહેસૂલ ઉઘરાવવાનો અધિકાર અંગ્રેજો પાસે રહ્યો. આ વ્યવસ્થાને દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ યુદ્ધે ભારતમાં અંગ્રેજોના સામ્રાજ્યને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટેનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.

3. અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ

   મરાઠા સામ્રાજ્ય 1761માં પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધમાં ઈરાનના અહેમદશાહ અબ્દાલી સામે હાર્યા પછી વિભાજિત થઈ ગયું હતું. આ સામ્રાજ્ય સિંધિયા, હોલકર, ગાયકવાડ, અને ભોંસલે જેવા રાજવંશોમાં વહેંચાઈ ગયું, જે બધા પેશ્વાના નિયંત્રણમાં હતા. મરાઠા અને અંગ્રેજો વચ્ચે ત્રણ મુખ્ય યુદ્ધો થયા.

   પ્રથમ યુદ્ધ ઈ.સ. 1775 થી 1782 દરમિયાન થયું, જેનો અંત સાલબાઈની સંધિથી થયો, જેમાં કોઈની હાર-જીત થઈ નહિ. દ્વિતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ ઈ.સ. 1803 થી 1805 દરમિયાન થયું, જેમાં વેલેસ્લીએ મરાઠાઓ પર અંગ્રેજોનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કર્યું. આ યુદ્ધના પરિણામે ઓડિશા અને યમુના નદીના ઉત્તરમાં આવેલા આગ્રા અને દિલ્લી જેવા પ્રદેશો અંગ્રેજોના કબજામાં આવ્યા.

   તૃતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ ઈ.સ. 1817 થી 1819 દરમિયાન થયું. આ યુદ્ધમાં મરાઠા શક્તિને સંપૂર્ણપણે કચડી નાખવામાં આવી. પેશ્વાને પૂણેમાંથી હટાવીને કાનપુર નજીક બિઠુરમાં પેન્શન આપીને મોકલી દેવામાં આવ્યા. આ યુદ્ધ પછી વિંધ્યાચલથી લઈને દક્ષિણના બધા જ ભાગો પર કંપનીની સત્તા સ્થાપિત થઈ અને આ રીતે સમગ્ર ભારત પર બ્રિટિશ સત્તાની સ્થાપના થઈ.

4. મૈસૂર-વિગ્રહ

   વિજયનગર સામ્રાજ્યના અંત પછી, હૈદરઅલીના નેતૃત્વ હેઠળ મૈસૂર દક્ષિણ ભારતનું એક શક્તિશાળી રાજ્ય બન્યું. હૈદરઅલીએ યુરોપીય પદ્ધતિ અનુસાર પોતાના સૈનિકોને તાલીમ આપી હતી અને તેમને શસ્ત્રસજ્જ બનાવ્યા હતા. હૈદરઅલીની વધતી જતી સત્તાથી અંગ્રેજો ચિંતિત બન્યા, જેના પરિણામે મૈસૂર રાજ્ય સાથે ચાર મૈસૂર-વિગ્રહો થયા.

   આ યુદ્ધો ઈ.સ. 1767-69, 1780-84, 1790-92 અને 1799માં લડાયા હતા. પ્રથમ બે યુદ્ધો હૈદરઅલી સાથે અને છેલ્લાં બે યુદ્ધો તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન સાથે થયા હતા. પ્રથમ મૈસૂર યુદ્ધનું કોઈ સ્પષ્ટ પરિણામ આવ્યું ન હતું, જ્યારે બીજા યુદ્ધ દરમિયાન હૈદરઅલીનું મૃત્યુ થયું હતું, પરંતુ યુદ્ધ ચાલુ રહ્યું અને તેનો અંત સંધિથી થયો.

   ત્રીજા મૈસૂર-વિગ્રહમાં ટીપુ સુલતાનને ભારે નુકસાન થયું, અને ચોથા યુદ્ધમાં તે વીરગતિ પામ્યો. ટીપુ સુલતાનના અવસાન બાદ, અંગ્રેજોએ મૈસૂર રાજ્ય અગાઉના વાડિયાર રાજવંશને સોંપી દીધું અને તેના પર સહાયકારી સંધિ લાદી, જેનાથી દક્ષિણમાં તેમની સત્તા મજબૂત બની.

2. (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

1. યુરોપિયન પ્રજાને ભારત તરફનો જળમાર્ગ શોધવાની ફરજ પડી. વિધાન સમજાવો.

   ઈ.સ. 1453માં તુર્કોએ કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલ જીતી લીધું. કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલ એ ભારત અને યુરોપ વચ્ચેના વેપારનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. આ શહેર પર તુર્કોએ કબજો જમાવતા, યુરોપ અને પશ્ચિમના દેશોમાં ભારતનો માલ જતો બંધ થઈ ગયો.

   યુરોપની પ્રજાને ભારતના મરીમસાલા, સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ, તેજાના, ગળી અને અફીણ જેવી વસ્તુઓની ખૂબ જરૂરિયાત રહેતી હતી. ખાસ કરીને, માંસાહારી હોવાને કારણે માંસને સાચવવા માટે મરીમસાલાની તાતી જરૂર હતી. જમીનમાર્ગે થતો વેપાર બંધ થતાં, યુરોપિયન પ્રજાને ભારત સુધી પહોંચવા માટે નવા જળમાર્ગો શોધવાની ફરજ પડી, જેના પરિણામે વાસ્કો-દ-ગામાએ ઈ.સ. 1498માં ભારતમાં કાલિકટ ખાતે આવીને નવા જળમાર્ગની શોધ કરી.

2. બ્રિટિશ પોલીસતંત્ર વિશે મુદ્દાસર નોંધ લખો.

   બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લશ્કર જેટલું જ મહત્ત્વનું પોલીસતંત્ર હતું. આધુનિક પોલીસતંત્રની શરૂઆત ગવર્નર જનરલ કોર્નવોલિસે કરી હતી. તેમણે પરંપરાગત સામંતશાહી પોલીસ ખાતાની જગ્યાએ આધુનિક પોલીસ ખાતાની સ્થાપના કરી.

   • તેમણે જિલ્લા કક્ષાએ પોલીસ અધિકારી તરીકે જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક (DSP)ની નિમણૂક કરી.
   • વિવિધ જગ્યાએ પોલીસ સ્ટેશનની સ્થાપના કરીને તેના પર એક ફોજદારની નિમણૂક કરવામાં આવી.
   • ગામડાંમાં ચોકીદારોની નિમણૂક કરવામાં આવતી.
   • આ પોલીસતંત્રમાં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર માત્ર અંગ્રેજો જ રહી શકતા હતા. ભારતીયોને સિપાહી (કોન્સ્ટેબલ) કક્ષા સુધી જ કામ કરવાની તક મળતી હતી.
3. ‘બ્રિટિશ શાસનથી ભારતમાં અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થયું.' આ વિધાન સમજાવો.

   બ્રિટિશ વહીવટીતંત્ર, ભલે આધુનિક માળખું ધરાવતું હતું, પણ તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને મજબૂત બનાવવાનો હતો. આ તંત્ર ભારતીય પ્રજાના કલ્યાણ માટે નહિ, પરંતુ બ્રિટિશ હિતોને સાચવવા માટે કામ કરતું હતું. અંગ્રેજોએ ભારતમાં કાયદાના શાસનની સ્થાપના કરી અને સૌ માટે એકસમાન કાયદાની નીતિ અપનાવી, જેમાં જાતિ, ધર્મ કે વર્ગના આધારે કોઈ ભેદભાવ ન હતો.

   જોકે, અંગ્રેજોએ આ કાયદાઓનો ઉપયોગ ભારતીયો વિરુદ્ધ નિરંકુશ રીતે કર્યો હતો. તેઓ આ કાયદાઓને ભારતીય પ્રજાના કલ્યાણ માટે ઉપયોગમાં લેવાને બદલે, પોતાના સામ્રાજ્યને વધુ મજબૂત કરવા માટે વાપરતા હતા. આ કારણોસર, બ્રિટિશ શાસન પ્રત્યે ભારતીયોમાં અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું.

4. દ્વિતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધનું પરિણામ જણાવો.

   દ્વિતીય અંગ્રેજ-મરાઠા યુદ્ધ ઈ.સ. 1803-1805 દરમિયાન થયું હતું. આ યુદ્ધનું મુખ્ય પરિણામ એ હતું કે વેલેસ્લીએ મરાઠાઓ પર અંગ્રેજોની આણ વર્તાવી. આ યુદ્ધના પરિણામે ઓડિશા અને યમુના નદીના ઉત્તરે આવેલા આગ્રા અને દિલ્લીના પ્રદેશો પર અંગ્રેજોનો કબજો થયો, જેનાથી ભારતમાં તેમનું વર્ચસ્વ વધુ મજબૂત બન્યું.

3. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :

1. ભારતમાં પોર્ટુગીઝોની રાજધાની કઈ હતી ?
   ગોવા
2. ગોલકોંડાના શાસક પાસેથી ફરમાન મેળવી મછલીપટ્ટનમમાં પોતાનું સ્થાન જમાવનાર યુરોપિયન પ્રજા કઈ હતી ?
   ડચ
3. ભારતમાં ન્યાયતંત્રની શરૂઆત કરનાર અંગ્રેજ અધિકારી કોણ હતો ?
   વૉરન હેસ્ટિંગ્સ