સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 19 સામાજિક-આર્થિક ક્ષેત્રે સરકારની ભૂમિક : સ્વાધ્યાય

1. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :

1. કેવા સંજોગોમાં રાજકીય સ્વતંત્રતાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી ?
   જ્યારે સમાજનો આર્થિક અને માનસિક વિકાસ ન થયો હોય અને લોકો કુરૂઢિઓ તેમજ વિષમ સ્થિતિમાં જીવતા હોય ત્યારે રાજકીય સ્વતંત્રતાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
2. માનવની મૂળભૂત જરૂરિયાતો કઈ-કઈ છે ?
   માનવની મૂળભૂત જરૂરિયાતોમાં અન્ન, વસ્ત્ર, અને ઓટલો, તેમજ શિક્ષણ, આરોગ્ય, શુદ્ધ પાણી, અને શુદ્ધ હવાનો સમાવેશ થાય છે.
3. દેશમાં 'શ્વેતક્રાંતિ’થી કયો લાભ થયો છે ?
   દેશમાં 'શ્વેતક્રાંતિ'થી પશુપાલન અને દૂધ-ઉત્પાદન ક્ષેત્રે મોટો વિકાસ થયો છે, જેનાથી પશુપાલકોનું આર્થિક સ્તર ઊંચું આવ્યું છે.
4. સરકારની આવકના સ્રોત કયા છે ? કોઈ બે સ્રોત અંગે લખો.

   સરકારની આવકના સ્રોતોમાં વિવિધ કરવેરા મુખ્ય છે. સરકાર વિવિધ કર ઉઘરાવીને આવક ઊભી કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મોટી હોટેલમાં જમવા જઈએ તો જમવાના બિલમાં ટેક્સ ઉમેરવામાં આવે છે, જેના દ્વારા સરકારને આવક થાય છે. આ આવકનો ઉપયોગ સરકાર લોકકલ્યાણના કાર્યો માટે કરે છે.

5. માર્ગ સલામતી સપ્તાહ કયા માસમાં ઊજવવામાં આવે છે?
   માર્ગ સલામતી સપ્તાહ સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરી મહિના દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે.
6. ડ્રાઈવીંગ લાઈસન્સ મેળવવા માટે કઈ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે?
   ડ્રાઈવીંગ લાઈસન્સ મેળવવા માટે તાલીમ અને પરીક્ષણોમાંથી પસાર થવું પડે છે.

2. ટૂંક નોંધ લખો :

1. શિક્ષણ અને આરોગ્યના ક્ષેત્રે સરકારની ભૂમિકા

   સ્વતંત્રતા બાદ સરકારે શિક્ષણ અને આરોગ્યના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવી છે. લોકશાહીને સફળ બનાવવા માટે શિક્ષણનો પ્રસાર અનિવાર્ય હતો. સરકારના પ્રયત્નોથી દરેક ગામમાં શાળાનું સ્વપ્ન મહદંશે સિદ્ધ થયું છે. આ ઉપરાંત, આરોગ્યની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે પણ સરકારે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા છે, જેમ કે ગ્રામ્ય કક્ષા સુધી આરોગ્ય કાર્યકર્તાઓની નિમણૂક કરવી અને હોસ્પિટલોની સ્થાપના કરવી. જોકે, કેટલીક ગેરમાન્યતાઓને કારણે લોકો સુવિધાનો લાભ લઈ શકતા નથી, તેમ છતાં આ ક્ષેત્રમાં સારો એવો વિકાસ થયો છે.

2. કૃષિના ક્ષેત્રે આવેલ પરિવર્તન

   સ્વતંત્રતા પછી, પરંપરાગત ખેતીને આધુનિક બનાવવા માટે સરકારે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા. આના પરિણામે ભારતમાં 'હરિયાળી ક્રાંતિ' આવી અને દેશ અન્નના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બન્યો. ખેતીની સાથે સાથે પશુપાલન અને દૂધ ઉત્પાદનને પણ કેન્દ્રમાં રાખીને 'શ્વેતક્રાંતિ' શરૂ કરવામાં આવી, જેમાં પણ સફળતા મળી. ખેડૂતોને માર્ગદર્શન આપવા માટે સહકારી પ્રવૃત્તિનો વિકાસ થયો અને ખેત-ઉત્પાદનોને વિશાળ બજાર મળી રહે તેવા પ્રયત્નો થયા, જેનાથી ખેડૂતોનું આર્થિક અને સામાજિક સ્તર ઊંચું આવ્યું છે.

3. માર્ગ અકસ્માત માટે મુખ્ય કારણો

   માર્ગ અકસ્માતો માટે અનેક કારણો જવાબદાર છે. મુખ્યત્વે વધુ પડતી ઝડપ, બેફામ ડ્રાઈવિંગ, અને ટ્રાફિકના નિયમોનું ઉલ્લંઘન મુખ્ય કારણો છે. વાહન ચલાવતી વખતે મોબાઈલનો ઉપયોગ કરવો, દારૂ પીને વાહન ચલાવવું, અને થાક પણ અકસ્માત નોતરે છે. આ ઉપરાંત, પદયાત્રીઓની બેદરકારી, મુસાફરો દ્વારા વાહનની બહાર અંગો કાઢવા, અને ચાલતી બસ પકડવા જેવા કારણો પણ અકસ્માત સર્જે છે. વાહનની ખરાબી, ક્ષતિગ્રસ્ત માર્ગ, અને ધુમ્મસ કે વરસાદ જેવું પ્રતિકૂળ વાતાવરણ પણ અકસ્માતનું કારણ બને છે.

3. સમજાવો :

1. ખેતી અને પશુપાલનના ક્ષેત્રે થયેલ વિકાસ અને તેની ખેડૂતોનાં જીવનધોરણ ઉપર થયેલી અસર

   ખેતી અને પશુપાલનના ક્ષેત્રે થયેલા વિકાસને કારણે ખેડૂતોના જીવનધોરણ પર સકારાત્મક અસર પડી છે. 'હરિયાળી ક્રાંતિ' અને 'શ્વેતક્રાંતિ'ના પરિણામે ખેડૂતો અન્ન અને દૂધ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બન્યા. સહકારી પ્રવૃત્તિઓના કારણે ખેડૂતોને તેમના ઉત્પાદનો માટે યોગ્ય ભાવ મળવા લાગ્યા. આધુનિક પદ્ધતિઓ અને સરકારી યોજનાઓના કારણે કૃષિ ઉત્પાદન વધ્યું, જેનાથી ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી. આર્થિક સુધારાને કારણે ખેડૂતોના જીવનધોરણમાં સુધારો થયો છે, અને તેઓ શિક્ષણ, આરોગ્ય જેવી સુવિધાઓનો લાભ લઈ શકતા થયા છે.

2. કેટલીક વસ્તુઓ ઉપર વધારાનો ટેક્સ નાખવાની જરૂરિયાત

   સરકારને લોકકલ્યાણનાં કાર્યો માટે, જેમ કે શિક્ષણ, આરોગ્ય, અને ગરીબોને પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે નાણાંની જરૂર પડે છે. આ આવક ઊભી કરવા માટે કેટલીક વસ્તુઓ પર વધારાનો ટેક્સ નાખવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોને અનાજ, તેલ, અને ખાંડ જેવી વસ્તુઓ ઓછા ભાવે આપવામાં આવે છે, જેની ભરપાઈ કરવા માટે સરકાર અન્ય ક્ષેત્રો પર ટેક્સ વધારે છે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા સરકાર નફો કમાવાનો આશય નથી રાખતી, પરંતુ લોકોની સુવિધાઓ જાળવી રાખવાનો હેતુ હોય છે.

3. સ્પેશિયલ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ ઝોનમાં ઉદ્યોગ શરૂ કરવાથી મળતા લાભો

   સ્પેશિયલ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ ઝોનમાં ઉદ્યોગ શરૂ કરનારને સરકાર દ્વારા ઘણા લાભો મળે છે. સરકાર આવા ઉદ્યોગોને વાજબી ભાવમાં ઉદ્યોગ માટેની સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક સમય સુધી જુદા જુદા કરવેરામાંથી પણ મુક્તિ આપવામાં આવે છે. આવા લાભોને કારણે આર્થિક રીતે પછાત વિસ્તારોમાં પણ ઉદ્યોગોનો વિકાસ થાય છે, જેનાથી ત્યાંના લોકોને રોજગારીની તકો મળે છે અને તેમનું આર્થિક ઉત્થાન થાય છે.

4. અકસ્માત નિવારવા માટે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

   અકસ્માત નિવારવા માટે વ્યક્તિગત અને સરકારી બંને સ્તરે પગલાં લેવા જરૂરી છે. ડ્રાઇવિંગ કરતી વખતે મોબાઈલનો ઉપયોગ ન કરવો, સીટબેલ્ટ અને હેલ્મેટ પહેરવું, અને નશાની હાલતમાં વાહન ન ચલાવવું એ વ્યક્તિગત જવાબદારી છે. ટ્રાફિકના નિયમો અને સંકેતોનું પાલન કરવું, ગતિ મર્યાદા જાળવવી, અને વાહનની નિયમિત જાળવણી કરવી પણ મહત્ત્વનું છે. સરકારી સ્તરે, રસ્તાઓને સુધારવા, ટ્રાફિક સિગ્નલો અને ચિહ્નોની વ્યવસ્થા કરવી, અને બેફામ ગતિએ ચાલતા વાહનોને પકડવા માટે CCTV કેમેરા લગાવવા જેવા પગલાં લેવા જોઈએ.