સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 18 સામાજિક ન્યાય અને સામાજિક વિસંગતતા : સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

1. સામાજિક ન્યાય એટલે શું ?
   સામાજિક ન્યાય એટલે જ્ઞાતિ, લિંગ, જાતિ કે વંશના કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના સમાજના તમામ લોકોના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે સમાન સામાજિક તકો મળવી. સામાજિક ન્યાયનો હેતુ સમાજની નવરચના કરવાનો છે.
2. સામાજિક અસમાનતાની પરિસ્થિતિ એટલે શું ?
   સામાજિક અસમાનતાની પરિસ્થિતિ એટલે વ્યક્તિને મળતા અધિકારો અને તકોના સંદર્ભે સમાનતા ન હોવી. આપણા દેશમાં શિક્ષણ, રોજગારી, આવક, લિંગ, અને જાતિ જેવી બાબતોમાં સામાજિક અસમાનતા જોવા મળે છે.
3. વ્યક્તિને માનવ-અધિકારો કઈ રીતે ઉપયોગી છે ?
   માનવ અધિકારો વ્યક્તિને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે ઉપયોગી છે. તે દરેક માનવીને જાતિ, ધર્મ, ભાષા કે રાષ્ટ્રીયતાના ભેદભાવ વિના સન્માન સાથે જીવન જીવવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકારોમાં પર્યાપ્ત ખોરાક, રહેઠાણ, પાણી, સ્વચ્છતા, કામ કરવાનો અધિકાર, શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર, અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર સામેલ છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર આપો :

1. સામાજિક અસમાનતાની આર્થિક સ્થિતિ પર કેવી અસરો થાય છે ?

   સામાજિક અસમાનતાના કારણે સમાજનો કોઈ એક વર્ગ આર્થિક અને સામાજિક રીતે પછાત રહી જાય છે. આવા વર્ગ પાસે વિકાસ માટેની કોઈ સુવિધા હોતી નથી અને અન્યાય સામે અવાજ કરવાની ક્ષમતા પણ ગુમાવી દે છે. આ વર્ગ શોષણ અને વંચિતતાનો ભોગ બને છે, અને ઘણીવાર વંશપરંપરાગત ગરીબીનો શિકાર બને છે. પરિણામે, સમાજમાં આર્થિક અને સામાજિક વિષમતા વધે છે, જેની ગંભીર અસર સમગ્ર સમાજ ઉપર થાય છે અને તે વર્ગવિગ્રહ સુધીની સ્થિતિ પણ ઊભી કરી શકે છે.

2. બાળ અધિકાર એટલે શું ? બાળકોને કયા-કયા બાળ અધિકારો મળે છે ?

   બાળ અધિકાર એટલે બાળકોના જીવન વિકાસ અને કલ્યાણ સંબંધી અધિકારો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા તેની ઘોષણા કરવામાં આવી છે. બાળકોના શારીરિક, માનસિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ માટે આ અધિકારો જરૂરી છે.

   બાળકોને મળતા મુખ્ય બાળ અધિકારો:

   • જાતિ, રંગ, લિંગ, ભાષા, ધર્મ કે રાષ્ટ્રીયતાના ભેદભાવ વિના જીવન જીવવાનો અધિકાર.
   • માતા-પિતા દ્વારા યોગ્ય રીતે પાલનપોષણનો અધિકાર.
   • પોતાના વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર.
   • તંદુરસ્ત અને સ્વસ્થ જીવન જીવવાનો અધિકાર.
   • શારીરિક કે માનસિક હિંસા, શોષણ, યાતના સામે રક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર.
   • સામાજિક સુરક્ષા અને યોગ્ય જીવનસ્તર પ્રાપ્ત કરવાનો અધિકાર.

3. વિચારો અને લખો :

1. સામાજિક કુરિવાજોથી સમાજમાં કઈ રીતે અસમાનતા ઊભી થાય, કોઈ એક ઉદાહરણ આપી સમજાવો.

   સામાજિક કુરિવાજો, જેમ કે બાળલગ્ન, સમાજમાં અસમાનતા ઊભી કરે છે. બાળલગ્નને કારણે છોકરીઓ નાની ઉંમરે શિક્ષણથી વંચિત રહી જાય છે અને તેમનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ અટકી જાય છે. આનાથી તેઓ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકતી નથી, જેના કારણે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે શિક્ષણ અને રોજગારીમાં મોટી અસમાનતા સર્જાય છે. આમ, બાળલગ્ન જેવો કુરિવાજ સમાજમાં સ્ત્રીઓને પછાત રાખવાનું કારણ બને છે.

2. ચૌદ વર્ષની ઉંમરના બાળકને રેસ્ટોરન્ટમાં કામ આપવું યોગ્ય ગણાય ? શા માટે ?

   ચૌદ વર્ષની ઉંમરના બાળકને રેસ્ટોરન્ટમાં કામ આપવું યોગ્ય ગણાતું નથી. ભારતીય બંધારણ મુજબ, 14 વર્ષથી નીચેની ઉંમરનાં બાળકોને બાળમજૂરી કરાવવી એ શોષણ છે અને તે ગુનો છે. બાળપણમાં બાળકોને શિક્ષણ અને રમતગમતની તકો મળવી જોઈએ, જેથી તેમનો સર્વાંગી વિકાસ થઈ શકે. કામ પર રાખવાથી તેમનું શિક્ષણ છીનવાઈ જાય છે, તેમના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન થઈ શકે છે અને તેઓ શોષણનો ભોગ બની શકે છે.

3. શિક્ષણથી વંચિત રહેનાર વ્યક્તિને કેવી-કેવી સમસ્યાઓ નડતી હશે ?

   શિક્ષણથી વંચિત રહેનાર વ્યક્તિને ઘણી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે. તેમને સારી નોકરી મળતી નથી અને તેઓ આર્થિક રીતે પછાત રહી શકે છે. શિક્ષણના અભાવે તેઓ કાયદાકીય બાબતોથી અજાણ રહે છે અને સામાજિક લાભોથી વંચિત રહી શકે છે. આ ઉપરાંત, તેઓ સમાજમાં રૂઢ થયેલી ગેરમાન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધાનો શિકાર બની શકે છે. શિક્ષણના અભાવે તેમનો માનસિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ પણ મર્યાદિત રહે છે.