સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 16 સંસદ અને કાયદો : સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. આપણા દેશની સંસદમાં ............. ગૃહ છે.
   બે
2. આપણા દેશનો સમગ્ર વહીવટ ............. ના નામે ચાલે છે.
   રાષ્ટ્રપતિ
3. આપણા દેશની લોકસભામાં કુલ ............. સભ્યો છે.
   545
4. ભારતની સંસદના ઉપલા ગૃહને ............. કહેવાય છે.
   રાજ્યસભા
5. આપણા દેશના બંધારણીય વડા ............. છે.
   રાષ્ટ્રપતિ

2. એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

1. આપણા દેશની સંસદ ક્યાં આવેલી છે ?
   આપણા દેશની સંસદ દિલ્લીમાં આવેલી છે.
2. સંસદસભ્ય બનવા માટે કેટલાં વર્ષની ઉંમર નક્કી કરવામાં આવી છે ?
   લોકસભાના સભ્ય બનવા માટે 25 વર્ષ કે તેથી વધુ, અને રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા માટે 30 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમર નક્કી કરવામાં આવી છે.
3. રાજ્યસભાના સભ્યની મુદ્દત જણાવો.
   રાજ્યસભાના સભ્યની મુદત 6 વર્ષની હોય છે.

3. ટૂંક નોંધ લખો :

1. પ્રધાનમંત્રીનાં કાર્યો

   પ્રધાનમંત્રી મંત્રીમંડળના વડા હોય છે. તેમનાં મુખ્ય કાર્યો આ પ્રમાણે છે:

   • તેઓ જુદાં જુદાં ખાતાઓની ફાળવણી કરે છે, તેની કામગીરીનું સંકલન કરે છે અને દેખરેખ રાખે છે.
   • તેઓ નીતિવિષયક નિર્ણયો લે છે.
   • મંત્રીમંડળના સભ્યોની નિમણૂક પ્રધાનમંત્રીની સલાહ અનુસાર ઔપચારિક રીતે રાષ્ટ્રપતિ કરે છે.
   • કોઈ પણ સંસદસભ્યને મંત્રીમંડળમાં લેવો કે ચાલુ રાખવો તે નિર્ણય પ્રધાનમંત્રી કરે છે.
   • તેઓ મંત્રીમંડળની બેઠકોનું અધ્યક્ષ પદ સંભાળે છે.
   • સંસદમાં પૂછવામાં આવતા પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માટે પ્રધાનમંત્રી અને કારોબારી જવાબદાર હોય છે.
2. સંસદ

   ભારતે સંસદીય લોકશાહીનું સ્વરૂપ સ્વીકાર્યું છે અને સંસદ દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. આપણા દેશની સંસદ રાષ્ટ્રપતિ અને બે ગૃહો, લોકસભા અને રાજ્યસભાની બનેલી છે. લોકસભા એ નીચલું ગૃહ છે, જેના સભ્યો પ્રત્યક્ષ મતદાન દ્વારા ચૂંટાય છે અને તેમની મુદત સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષની હોય છે. લોકસભામાં કુલ 545 સભ્યો હોય છે.

   રાજ્યસભા એ ઉપલું ગૃહ છે, જેના સભ્યો અપ્રત્યક્ષ રીતે ચૂંટાય છે અને તેની મુદત 6 વર્ષની હોય છે. રાજ્યસભા એક કાયમી ગૃહ છે, જેનું સંપૂર્ણ વિસર્જન થતું નથી. દર બે વર્ષે તેના એક તૃતીયાંશ સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે. સંસદનું મુખ્ય કાર્ય કાયદા ઘડવાનું, તેમાં ફેરફાર કરવાનું, અને જૂના કાયદાઓને રદ કરવાનું છે. તે અંદાજપત્રને મંજૂરી આપે છે અને સરકારની કામગીરી પર નિયંત્રણ રાખે છે.

3. કાયદો અને તેનું મહત્ત્વ

   ભારતમાં કાયદો ઘડવાની પદ્ધતિ બ્રિટનની સંસદના મોડેલ પર આધારિત છે. કાયદા સમાજમાં સામૂહિક અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે તેવા ઉદ્દેશ્યથી ઘડવામાં આવે છે. દેશમાં શાંતિ, સલામતી અને એકતાનો આધાર કાયદા પર રહેલો છે. લોકવ્યવસ્થા અને સુવ્યવસ્થિત તંત્ર માટે કાયદો જરૂરી છે. કાયદા ઘડતી વખતે ભારતીય બંધારણના મૂલ્યોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. જો કોઈ કાયદો બંધારણથી વિરુદ્ધ હોય, તો ન્યાયતંત્ર તેને રદબાતલ ઠરાવી શકે છે. ભારતીય કાયદો 'સૌ સમાન, સૌને સન્માન'ની નીતિને આધારે કાર્ય કરે છે.

4. વિચારો અને લખો :

1. તમારા વિસ્તારના કયા-ક્યા પ્રશ્નો અંગે તમે જાણો છો ?

   વિદ્યાર્થી આ પ્રશ્નનો જવાબ પોતાના વિસ્તારની સમસ્યાઓ, જેમ કે રસ્તા, પાણી, વીજળી, સ્વચ્છતા, કે શિક્ષણની સુવિધાના અભાવ જેવી બાબતો પર આધારિત લખી શકે છે.

2. જો તમે પ્રધાનમંત્રી બનો તો દેશને ગૌરવ અપાવવા કેવાં કાર્યો કરશો ?

   જો હું પ્રધાનમંત્રી બનું તો દેશને ગૌરવ અપાવવા માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, અને ગરીબી નિવારણ પર વિશેષ ધ્યાન આપીશ. યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો ઊભી કરીશ, પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવા માટે પગલાં ભરીશ, અને દેશમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે પ્રયત્ન કરીશ.