સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 15 ભારતીય બંધારણ : સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો :

1. બંધારણની શરૂઆત ............. થી થાય છે.
   આમુખ
2. બંધારણસભાના અધ્યક્ષ ............. હતા.
   ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
3. બંધારણસભામાં કુલ ............. સભ્યો હતા.
   389
4. બંધારણમાં ............. શાસન-વ્યવસ્થાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
   સંઘીય

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યોમાં લખો :

1. બંધારણનો અર્થ જણાવો.
   કોઈ પણ દેશનું શાસન ચલાવવા માટે ઘડવામાં આવેલા નિયમોના વ્યવસ્થિત સંગ્રહને દેશનું બંધારણ કહેવામાં આવે છે.
2. બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે કોને ઓળખવામાં આવે છે ?
   બંધારણની ખરડા (મુસદ્દા) સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
3. લોકશાહી એટલે શું ?
   લોકશાહી એટલે લોકોનું, લોકો દ્વારા અને લોકો માટે ચાલતું શાસન, જેમાં પ્રજાની સત્તા કે વહીવટ હોય.
4. બંધારણ ક્યારે અમલમાં આવ્યું ?
   ભારતનું બંધારણ 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ અમલમાં આવ્યું.

3. નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર લખો :

1. બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ જણાવો.

   ભારતીય બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

   • સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ: આપણું બંધારણ વિશ્વમાં સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે.
   • લોકશાહી શાસન: ભારતે લોકશાહી શાસન પદ્ધતિ અપનાવી છે, જ્યાં લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે અને દેશનો વહીવટ ચાલે છે.
   • બિનસાંપ્રદાયિકતા: ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે, એટલે કે દેશનું શાસન કોઈ પણ સંપ્રદાય કે ધર્મની માન્યતાને આધારે ચાલતું નથી.
   • પ્રજાસત્તાક: ભારત પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર છે, જેમાં સત્તા લોકોના હાથમાં હોય છે અને રાષ્ટ્રના વડા વંશપરંપરાગત હોતા નથી.
   • સંઘ રાજ્ય: ભારત જુદા જુદા રાજ્યોનો બનેલો એક સંઘ છે, જેમાં સંઘ સરકાર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી થયેલી છે.
   • મૂળભૂત હકો અને ફરજો: બંધારણ નાગરિકોને સમાનતા, સ્વતંત્રતા, શોષણ સામે વિરોધ, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક હકો તેમજ બંધારણીય ઇલાજોનો હક પૂરો પાડે છે. આ સાથે નાગરિકોને કેટલીક મૂળભૂત ફરજો પણ આપવામાં આવી છે.
2. કોઈ પણ બે મૂળભૂત હકો વિશે જણાવો.

   1. સમાનતાનો હક: કાયદાની દ્રષ્ટિએ બધા નાગરિકો સમાન છે. ધર્મ, જાતિ, લિંગ કે રંગના આધારે કોઈ સાથે પક્ષપાત કે ભેદભાવ કરવામાં આવતો નથી. બધા નાગરિકોને તેમની યોગ્યતા પ્રમાણે સમાન તક મળે છે.

   2. સ્વતંત્રતાનો હક: દેશના દરેક નાગરિકને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે. નાગરિકોને સમગ્ર દેશમાં હરવા-ફરવા, વસવાટ કરવાની અને વ્યવસાય કરવાની પણ સ્વતંત્રતા છે.

3. કોઈ પણ ચાર મૂળભૂત ફરજો જણાવો.

   ભારતીય બંધારણમાં સમાવિષ્ટ કોઈ પણ ચાર મૂળભૂત ફરજો નીચે મુજબ છે:

   • બંધારણને વફાદાર રહેવું અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ, અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
   • આઝાદી માટેની આપણી રાષ્ટ્રીય લડતને પ્રેરણા આપનારા ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં પ્રતિષ્ઠિત કરવા અને તેનું અનુસરણ કરવું.
   • ભારતના સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવું અને તેનું રક્ષણ કરવું.
   • દેશનું રક્ષણ કરવું અને રાષ્ટ્રીય સેવા બજાવવાની હાકલ થતાં તેમ કરવું.

4. વિચારો અને લખો :

1. જો નાગરિકોને મૂળભૂત હકો આપવામાં ન આવે તો કેવી સ્થિતિ સર્જાય ?

   જો નાગરિકોને મૂળભૂત હકો આપવામાં ન આવે તો કાયદાનું શાસન સ્થાપિત થઈ શકે નહીં. સમાજમાં અસમાનતા, ભેદભાવ અને શોષણ વધી શકે છે. લોકોને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની કે ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા ન મળે. આના કારણે નાગરિકોના સર્વાંગી વિકાસ અવરોધાય અને સમાજમાં અરાજકતા, અશાંતિ અને અન્યાયનું વાતાવરણ ઊભું થાય. મૂળભૂત હકોના અભાવમાં, લોકો પોતાના અધિકારો માટે ન્યાયાલયનો આશરો પણ લઈ શકે નહીં.

2. તમામ મૂળભૂત ફરજો - વિદ્યાર્થીનાં જીવનમાં કેવી રીતે બજાવી શકાય ?

   વિદ્યાર્થીઓ મૂળભૂત ફરજોનું પાલન નીચે મુજબ કરી શકે છે:

   • બંધારણ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો, અને રાષ્ટ્રીય લડતના આદર્શોનું પાલન કરવું.
   • શાળામાં અને સમાજમાં એકતા, સમાનતા અને ભાઈચારાની ભાવના કેળવવી.
   • શાળાની મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.
   • કુદરતી પર્યાવરણનું જતન કરવું, વૃક્ષો વાવવા, અને જીવો પ્રત્યે દયા રાખવી.
   • વૈજ્ઞાનિક માનસ અને જિજ્ઞાસાની ભાવના કેળવવી.
   • માતા-પિતા અને શિક્ષકો પ્રત્યે આદર રાખવો અને શિક્ષણના અધિકારનો સદુપયોગ કરવો.
3. 26 નવેમ્બરને બંધારણ-દિવસ તરીકે શા માટે ઊજવવામાં આવે છે ?

   ભારતની આઝાદી બાદ, બંધારણસભાએ 26 નવેમ્બર, 1949ના રોજ બંધારણને સ્વીકાર્યું હતું. આ ઐતિહાસિક દિવસની યાદમાં, દર વર્ષે 26 નવેમ્બરને 'બંધારણ દિવસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે બંધારણ નિર્માણમાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપનાર ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને ખાસ યાદ કરવામાં આવે છે.