સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 7 ભક્તિયુગ : ધાર્મિક સમુદાયો અને વિચારકો : સ્વાધ્યાય

૧. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

• (1) દક્ષિણ ભારતમાં ધાર્મિક આંદોલનોનું નેતૃત્વ કયા સંતોએ લીધું હતું?

  દક્ષિણ ભારતમાં ધાર્મિક આંદોલનોનું નેતૃત્વ અલવાર અને નયનાર સંતોએ લીધું હતું.

• (2) બંગાળમાં 'હરિબોલ'નો મંત્ર કોણે ગુંજતો કર્યો હતો?

  બંગાળમાં 'હરિબોલ'નો મંત્ર ચૈતન્યમહાપ્રભુએ ગુંજતો કર્યો હતો.

• (3) તુલસીદાસે કયા ગ્રંથોની રચના કરી હતી?

  તુલસીદાસે 'રામચરિતમાનસ' અને 'વિનયપત્રિકા' જેવા ગ્રંથોની રચના કરી હતી.

• (4) ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર સૂફીસંત કોણ હતા?

  ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર મુખ્ય સૂફીસંતો મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી, કુતુબુદ્દીન બખ્તિયાર, બાબા ફરીદુદ્દીન-ગંજ-એ-શકર, નિઝામુદ્દીન ઓલિયા અને શેખ અહમદ સરહિંદી હતા.

૨. માંગ્યા મુજબ નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

• (1) ટૂંક નોંધ લખો : સૂફી-આંદોલન

  ભારતમાં મધ્યકાળ દરમિયાન થયેલા ધાર્મિક આંદોલનોમાં સૂફી ચળવળનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ધાર્મિક અને સામાજિક આંદોલને હિન્દુ-મુસ્લિમ સમન્વયને જન્મ આપ્યો. સૂફી શબ્દ ઇસ્લામના ધાર્મિક વિચારોને વ્યક્ત કરે છે અને તેનો મુખ્ય મત ઇશ્વર અને મનુષ્ય વચ્ચે પ્રેમનો સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો છે. ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર ચાર મુખ્ય પરંપરાઓ હતી: ચિશ્તી, સુહરાવર્દી, કાદરી અને નક્શબંદી. જેમાં ચિશ્તી અને સુહરાવર્દી પરંપરા ખૂબ લોકપ્રિય બની હતી. અજમેરમાં મોઇનુદ્દીન ચિશ્તીએ ચિશ્તી પરંપરાની સ્થાપના કરી હતી, જ્યારે બગદાદના શિયાબુદીન સુહરાવર્દીએ સુહરાવર્દી પરંપરાની સ્થાપના કરી હતી.

• (2) ભક્તિ-આંદોલન લોકોમાં શા માટે લોકપ્રિય થયું હતું?

  ભક્તિ-આંદોલન લોકોમાં લોકપ્રિય થયું કારણ કે તેનો મુખ્ય હેતુ અજ્ઞાન, મિથ્યાચારો, દુઃખ અને યાતનાઓથી પીડિત લોકોને સાદો અને સરળ ધર્મયુક્ત માર્ગ બતાવવાનો હતો. સંતોએ પોતાના જીવનમાં ચરિતાર્થ કરેલા ઉપદેશો જનતાને આપ્યા, જેનો તેમના પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. ભક્તિ અને સૂફી-આંદોલનોએ ધર્મના ઊંચ-નીચના ભેદભાવ, માન્યતાઓ અને અંધશ્રદ્ધાઓની અવગણના કરી ભક્તિમાર્ગના દ્વાર બધા માટે ખોલી નાખ્યા. મોટાભાગના સંતો નિર્ગુણવાદી હતા અને એકતામાં માનતા હતા. તેઓ મૂર્તિપૂજા અને ક્રિયાકાંડના વિરોધી હતા અને લોકો સમજી શકે તેવી સાદી ભાષામાં ઉપદેશ આપતા હતા.

• (3) મહારાષ્ટ્રના સંતો વિશે ટૂંકમાં પરિચય આપો.

  મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલન ઉત્તર ભારતની સાથે ચાલતું હતું. પંઢરપુરનું વિઠોબા મંદિર તેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જ્ઞાનેશ્વરે મહારાષ્ટ્રમાં આ આંદોલનની શરૂઆત કરી હતી અને માત્ર 15 વર્ષની વયે ભગવદ્ગીતા પર ટીકા 'જ્ઞાનેશ્વરી' લખી હતી. નામદેવ યુવાનીમાં અધર્મ માર્ગે હતા, પરંતુ સાચી વાત સમજતા તેઓ ધર્મના માર્ગે વળ્યા અને મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત ગણાયા. એકનાથ પણ મહારાષ્ટ્રના મહાન સંત હતા અને ઊંચ-નીચના ભેદભાવનો વિરોધ કરતા હતા. તુકારામ મહારાષ્ટ્રના સંતકવિ હતા અને તેમના અભંગો ખૂબ જાણીતા છે. સમર્થ ગુરુ રામદાસ શિવાજીના ગુરુ હતા અને તેમણે 'દાસબોધ' નામના ગ્રંથની રચના કરી હતી.

• (4) એકેશ્વર પરંપરામાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સંત કબીરનો પરિચય આપો.

  એકેશ્વર પરંપરામાં કબીર સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સંત હતા. તેઓ વ્યવસાયે વણકર હતા. 'બીજક' તેમનો કવિતાસંગ્રહ છે. કબીર નિર્ગુણ શાખાના સંત હતા અને તેમના શિષ્યોમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો હતો, જે ભક્તિ-આંદોલનની એકતાનું ઉદાહરણ છે. કબીર નિર્ગુણવાદી હતા અને મૂર્તિપૂજા તથા કર્મકાંડના વિરોધી હતા.

૩. (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો :

• (1) ગુરુનાનક કઈ શાખાના સંત હતા?

  (C) નિર્ગુણ

• (2) જ્ઞાનેશ્વર ભગવદ્ગીતા ઉપર લખેલ ટીકા કયા નામે ઓળખાય છે?

  (B) જ્ઞાનેશ્વરી

• (3) મહારાષ્ટ્રના કયા સંતના અભંગો ખૂબ જ જાણીતા છે?

  (D) તુકારામ

• (4) ભારતમાં સૂફી મત ફેલાવનાર કેટલી પરંપરાઓ હતી?

  (D) ચાર

૩. (બ) મને ઓળખો :

• (1) મારા ગુરુ સમર્થ રામદાસ હતા.

  છત્રપતિ શિવાજી

• (2) હું મહારાષ્ટ્રમાં ભક્તિ-આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું.

  પંઢરપુર

• (3) અજમેરમાં ચિશ્તી પરંપરાની સ્થાપના કરનાર હું હતો.

  મોઇનુદ્દીન ચિશ્તી