સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 14 સંસાધનોનું જતન અને સંરક્ષણ : સ્વાધ્યાય

1. નીચે આપેલ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી લખો :

(1) સંસાધનોને મુખ્ય કેટલાં જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે?

(A) બે
(2) નીચેનામાંથી કયાં સિંચાઈનાં માધ્યમો છે?

(D) તમામ
(3) ભારતમાં સૌથી વધુ જંગલો ક્યાં જોવા મળે છે?

(C) અંદમાન-નિકોબાર
(4) નીચેનામાંથી કયું પક્ષી કચ્છના રણમાં જોવા મળે છે?

(B) સુરખાબ
(5) લદાખમાં કયું વિશિષ્ટ પ્રાણી જોવા મળે છે?

(A) યાક

2. એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

(1) સહારાના લોકો શાની ખેતી કરે છે?

સહારાના રણમાં આવેલા નાઇલ ખીણ વિસ્તારમાં લોકો ખજૂર અને ઘઉં જેવા પાકોની ખેતી કરે છે.
(2) ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટીની રજથી બનેલું પૃથ્વીનું પડ કયા નામે ઓળખાય છે?

ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા અને માટીની રજથી બનેલું પૃથ્વીનું પડ 'રેગોલિથ' નામે ઓળખાય છે.
(3) પાણીનો મુખ્ય સ્રોત કયો છે?

પૃથ્વી પર જળ-સંસાધનનો મુખ્ય સ્રોત વરસાદ છે.
(4) ગુજરાતની નદીઓમાં જોવા મળતું કયું પ્રાણી લુપ્ત થવાને આરે છે?

ગુજરાતની નર્મદા, તાપી અને સાબરમતી જેવી નદીઓમાં જોવા મળતી જળબિલાડી લુપ્ત થવાને આરે છે.
(5) ભારતનો કયો પ્રદેશ 'નાના તિબેટ' તરીકે ઓળખાય છે?

લદાખનો પ્રદેશ 'નાના તિબેટ' તરીકે ઓળખાય છે.

3. (અ) ટૂંક નોંધ લખો :

(1) કચ્છનું રણ

ગુજરાત રાજ્યની ઉત્તર-પશ્ચિમે કચ્છનું રણ આવેલું છે, જેના બે ભાગ છે: નાનું અને મોટું રણ. આ રણ થરના રણનો એક ભાગ છે અને અહીં સફેદ રણ પણ આવેલું છે. અહીંની આબોહવા ગરમ અને સૂકી છે. અહીં બન્ની વિસ્તારમાં વિવિધ પ્રકારનાં ઘાસ અને કાંટાળાં ઝાંખરાં જોવા મળે છે. મોટા રણમાં સુરખાબ, લાવરી, ઘોરાડ, કુંજ, સારસ જેવાં પક્ષીઓ જોવા મળે છે. અહીં ઘુડખર, નીલગાય, સોનેરી શિયાળ, હેણોતરો, નાર, ઝરખ અને ચિંકારા જેવાં પ્રાણીઓ પણ જોવા મળે છે.
(2) જળ-સંસાધનની જાળવણી

આજે ઉપલબ્ધ પાણી મર્યાદિત માત્રામાં છે અને પ્રદૂષિત જળની મોટી સમસ્યા છે, તેથી પાણીના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ અને તેની જાળવણીના ઉપાયો જરૂરી છે. જળ-સંરક્ષણ માટે વધુમાં વધુ જળાશયોનું નિર્માણ કરવું, ભૂમિગત જળને ઉપર લાવવાના પ્રયત્નો કરવા અને વરસાદના જળને રોકી જળ-સંચયન કરવું જોઈએ. આ માટે બંધારા, શોષકૂવા અને ખેત-તલાવડી જેવી રચનાઓ કરવી જોઈએ. જળ-સંરક્ષણમાં લોકભાગીદારી વધારવા લોકજાગૃતિ લાવવી જોઈએ. બાગ-બગીચા અને શૌચાલયોમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને જળાશયોને પ્રદૂષણથી બચાવવા જોઈએ.
(3) ભૂમિ-સંસાધન

ભૂમિ-સંસાધન એટલે જમીનનું ધોવાણ રોકીને જમીનની ગુણવત્તા જાળવવી. પૃથ્વીના પોપડા પરના અનેક કણોથી બનેલા પાતળા પડને જમીન કહે છે, જેમાં વનસ્પતિ ઊગે છે. જમીનના નિર્માણમાં ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટીની રજ અને જૈવિક દ્રવ્યો, હવા તથા પાણી ભળતાં જમીન બને છે. ખેતી માટે જમીનની ગુણવત્તા અને પ્રકાર ખૂબ જ મહત્ત્વના છે. જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા પડતર જમીનોમાં વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું જોઈએ, ઢોળાવવાળી જમીન પર પગથિયાં પદ્ધતિથી ખેતી કરવી જોઈએ અને આડબંધ બાંધવા જોઈએ.
(4) લદાખનું રણ

લદાખ ભારતનો ઉત્તરે આવેલો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે અને તે ભારતનું ઠંડું રણ છે. તેની ઉત્તરે કારાકોરમ પર્વતશ્રેણી અને દક્ષિણે જાસ્કર પર્વતશ્રેણી આવેલી છે, અને મુખ્ય નદી સિંધુ છે. અહીંની હવા પાતળી અને આબોહવા ઠંડી અને શુષ્ક છે. અહીં વરસાદ ઓછો પડે છે અને તાપમાન રાત્રે -30° સે નીચે જઈ શકે છે. લદાખમાં ઓછી વનસ્પતિ, ટૂંકું ઘાસ અને ખીણપ્રદેશમાં દેવદાર અને પૉપ્લરનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. અહીં હિમદીપડા, લાલલોમડી, યાક જેવાં પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. અહીંના લોકો બૌદ્ધ ધર્મ પાળે છે અને આ પ્રદેશને 'નાના તિબેટ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
(5) વન્યજીવ સંરક્ષણ

સદીઓથી વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે કાયદા બનતા આવ્યા છે, જેમકે સમ્રાટ અશોકે કાયદા બનાવ્યા હતા. આજે પણ તેના માટે કાયદા છે અને 'સ્ટેટ વાઇલ્ડ લાઇફ'ની રચના કરવામાં આવી છે. વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે વન્યજીવો પર થતા અત્યાચાર અને શિકારને અટકાવવા કડક કાયદાનો અમલ કરવો જોઈએ. જંગલોનો વિનાશ થતો અટકાવવો જોઈએ. લોકોને વન્યજીવોનું મહત્ત્વ સમજાવી જાગૃતિ લાવવી જોઈએ. જંગલમાં લાગતી આગને ડામવા ઝડપી પ્રયત્નો કરવા અને વન્યજીવોને તબીબી સારવાર આપવી જોઈએ. વન્યજીવો માટે સંરક્ષિત ક્ષેત્રોનો વિકાસ કરવો જોઈએ અને પ્રચાર-પ્રસાર માધ્યમો દ્વારા જાગૃતિ લાવવી જોઈએ.

3. (બ) મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :

(1) સંસાધન એટલે શું?

પૃથ્વી પરથી મળતા અને માનવીને ઉપયોગમાં આવતા કુદરતી પદાર્થોને સંસાધન કહે છે. હવા, જળ, જમીન, વનસ્પતિ અને ખનીજોના સ્વરૂપમાં મળેલી કુદરતી બક્ષિસને કુદરતી સંસાધન કહેવાય છે. સંસાધનો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ અને લોકોની શક્તિ તથા સમૃદ્ધિના આધારસ્તંભો છે. સંસાધનો સામાન્ય રીતે મર્યાદિત હોય છે અને તેને વધુ ઉપયોગી બનાવવા વિવિધ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
(2) જંગલોનું આર્થિક મહત્ત્વ

જંગલો આપણને અનેક રીતે ઉપયોગી છે. સાગ અને સાલનું લાકડું ઇમારતી લાકડાં તરીકે વપરાય છે, જેમાંથી ઘરનું ફર્નિચર બને છે. દેવદાર અને ચીડનાં લાકડાંમાંથી રમતગમતનાં સાધનો બને છે. વાંસમાંથી ટોપલા, ટોપલી, કાગળ અને રેયોન બનાવી શકાય છે. જંગલોમાંથી લાખ, ગુંદર, મધ અને ઔષધિઓ મળે છે. તે જંગલમાં રહેતી પ્રજાને આજીવિકા પૂરી પાડે છે.
(3) સહારાના રણનાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીજગત વિશે લખો.

સહારાના રણમાં કાંટાળી વનસ્પતિ અને ખજૂરનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. રણપ્રદેશ હોવાથી અહીં ખૂબ ઓછી વનસ્પતિ જોવા મળે છે. ખજૂરના વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા રણદ્વીપ આવેલા છે. શિયાળ, ઝરખ, રણના વીંછી, કાચીંડા, રણની ઘો અને સાપ જેવાં પ્રાણીઓ આ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે.
(4) જળતંગી એટલે શું?

વધતી જતી વસ્તી માટે અનાજની માંગ, રોકડિયા પાકો ઉગાડવા, શહેરીકરણ અને ઊંચા જીવનધોરણના પરિણામે પાણીની માંગ સતત વધતી જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં દેશના ઘણા ભાગોમાં પાણીની ઘટતી ઉપલબ્ધતા અને વધતી જતી અછતને જળતંગી કહેવાય છે. વર્તમાન સમયમાં ભૂમિગત જળને ટ્યૂબવેલ દ્વારા બહાર કાઢતા જળસ્તર નીચું ગયું છે, જે જળતંગીનું કારણ બને છે.
(5) જમીન-ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો કયા-કયા છે?

જમીન-ધોવાણ અટકાવવા માટે પડતર જમીનોમાં વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું જોઈએ. ઢોળાવવાળી જમીન પર પગથિયાં પદ્ધતિથી ખેતી કરવી જોઈએ. આડબંધ બાંધવા જોઈએ. જમીન પર થતી ચરાણ પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રણમાં લેવી જોઈએ. રણની નજીકનાં ક્ષેત્રોમાં પવનોને રોકવા વૃક્ષોની હારમાળા ઉગાડવી જોઈએ.

4. ભારતના નકશામાં નીચેનાં સ્થળો દર્શાવો :

આ પ્રશ્નનો જવાબ નકશા પર દર્શાવવાનો હોવાથી, અહીં ફક્ત સ્થળોના નામ આપવામાં આવ્યા છે:

લદાખ
કચ્છનું રણ
નર્મદા નદી, સાબરમતી નદી
અંદમાન-નિકોબાર