સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 10 પૃથ્વીની આંતરિક રચના અને ભૂમિસ્વરૂપો : સ્વાધ્યાય
1. (અ) યોગ્ય જોડકાં જોડો :
| અ | બ |
|---|---|
| (1) પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઊપલું સ્તર | (E) સિયાલ |
| (2) રૂપાંતરિત ખડક | (C) આરસપહાણ |
| (3) નદીનું કાર્ય | (D) પૂરનાં મેદાન |
| (4) પવનનું કાર્ય | (B) રેતીના ઢૂવા |
| (5) હિમનદીનું ઘસારાત્મક સ્વરૂપ | (A) ગોળાશ્મિ |
1. (બ) ખાલી જગ્યા પૂરો :
-
(1) પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર ............ નામે ઓળખાય છે.
ભૂગર્ભ -
(2) અનાજ પીસવા માટે ............ પથ્થરનો ઉપયોગ થાય છે.
ગ્રેનાઈટ -
(3) ભૂકવચની નીચે જે સ્થાને કંપનની શરૂઆત થાય છે તેને ............ કેન્દ્ર કહે છે.
ઉદ્ગમ -
(4) સમુદ્રમોજાંના ઘસારણથી દીવાલ જેવા રચાતા ભૂસ્વરૂપને ............ નામે ઓળખવામાં આવે છે.
સ્ટેક -
(5) પવનની ગતિ ઘટતાં માટીના કણ જમીન પર પથરાય તેને ............ કહે છે.
ઢૂવા
2. એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :
-
(1) સિયાલ સ્તર મુખ્યત્વે કયાં ખનીજ તત્ત્વોનું બનેલું છે?
સિયાલ સ્તર મુખ્યત્વે સિલિકા અને એલ્યુમિના જેવા ખનીજ તત્ત્વોનું બનેલું છે. -
(2) ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો જણાવો.
ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો અગ્નિકૃત, પ્રસ્તર અને રૂપાંતરિત ખડકો છે. -
(3) આંતરિક અગ્નિકૃત ખડકો એટલે શું?
જ્યારે પ્રવાહી મેગ્મા ભૂકવચની અંદર ઊંડાઈએ જ ઠરી જાય છે, ત્યારે આ પ્રકારે બનેલા નક્કર ખડકોને આંતરિક અગ્નિકૃત ખડકો કહે છે. -
(4) આંતરિક બળ એટલે શું?
જે બળ પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં નિર્માણ પામે છે તેને આંતરિક બળ કહે છે. -
(5) જળપ્રપાત કોને કહે છે?
જ્યારે નદી નક્કર ખડક પરથી સીધા ઢોળાવવાળી ખીણ કે નીચાણવાળી ભૂમિમાં પડે છે, ત્યારે તેને જળપ્રપાત કે જળધોધ કહે છે.
3. ટૂંક નોંધ લખો :
-
(1) સિયાલ અને સિમા
પૃથ્વીસપાટીનું સૌથી ઉપરનું સ્તર ભૂકવચ કહેવાય છે. ભૂમિખંડની સપાટી મુખ્યત્વે સિલિકા (Si) અને એલ્યુમિના (Al) જેવાં ખનીજોની બનેલી છે, તેથી તેને સિયાલ (Si-Al) કહેવામાં આવે છે. મહાસાગરનું કવચ મુખ્યત્વે સિલિકા (Si) અને મેગ્નેશિયમ (Ma)નું બનેલું છે, તેથી તેને સિમા (Si-Ma) કહેવામાં આવે છે. આ ભૂકવચ પૃથ્વીનું સૌથી પાતળું સ્તર છે અને ભૂમિખંડ પર આશરે 35 કિલોમીટર સુધી હોય છે.
-
(2) પવનનું કાર્ય સદૃષ્ટાંત સમજાવો.
રણમાં પવન એ ઘસારણ અને નિક્ષેપણનું મુખ્ય પરિબળ છે. પવન ખડકોના ઉપરના ભાગની સરખામણીએ નીચલા ભાગને સરળતાથી ઘસે છે. આથી, આવા ખડકોનો આધાર સાંકડો અને મથાળું મોટું રહે છે. રણમાં જોવા મળતા ભૂછત્ર આકારના ખડકોને ભૂછત્ર ખડક કહે છે. પવન પોતાની સાથે રેતીને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળ પર લઈ જાય છે. જ્યારે પવનની ગતિ અટકે છે, ત્યારે તે રેતી જમીન પર પથરાઈને નાની ટેકરી બને છે, જેને ઢૂવા કહે છે. જ્યારે આ માટીના કણો વિશાળ વિસ્તારમાં નિક્ષેપિત થઈ જાય છે, તો તેને લોએસ કહે છે. ચીનમાં મોટા લોએસ નિક્ષેપ જોવા મળે છે.
-
(3) રૂપાંતરિત ખડક સદષ્ટાંત સમજાવો.
રૂપાંતરિત ખડકો એ અગ્નિકૃત અને જળકૃત ખડકો ઊંચા તાપમાને અને અતિશય દબાણના કારણે ફેરવાઈ જાય છે તેવા ખડકો છે. આ ખડકોને 'રૂપાંતરિત ખડકો' કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીકણી માટી સ્લેટમાં અને ચૂનાપથ્થર આરસપહાણમાં ફેરવાઈ જાય છે.
4. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
-
(1) પૃથ્વીની આંતરિક રચના આકૃતિ સહ સમજાવો.
પૃથ્વી એક ડુંગળીની જેમ એક ઉપર એક સ્તરોથી બનેલી છે. આ સ્તરો મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા છે: ભૂકવચ (પોપડો), મેન્ટલ અને ભૂગર્ભ (કોર).
[Image of the Earth's internal structure]
- ભૂકવચ (પોપડો): આ સૌથી ઉપરનું અને પાતળું સ્તર છે. ભૂમિખંડની સપાટી સિલિકા અને એલ્યુમિના (સિયાલ)ની બનેલી છે. મહાસાગરનું કવચ સિલિકા અને મેગ્નેશિયમ (સિમા)નું બનેલું છે.
- મેન્ટલ: ભૂકવચની નીચે આવેલું આ સ્તર આશરે 2900 કિલોમીટરની ઊંડાઈ સુધી ફેલાયેલું છે.
- ભૂગર્ભ (કોર): આ પૃથ્વીનું સૌથી આંતરિક સ્તર છે, જેની ત્રિજ્યા લગભગ 3500 કિલોમીટર છે. તે ખાસ કરીને નિકલ અને ફેરસ (લોખંડ)નું બનેલું છે, જેને નિફે કહે છે. કેન્દ્રીય ભૂગર્ભમાં તાપમાન, દબાણ અને ઘનતા ખૂબ જ વધારે હોય છે.
-
(2) ખડકોના પ્રકાર ઉદાહરણ આપી સમજાવો.
ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:
- અગ્નિકૃત ખડકો: ગરમ મેગ્મા ઠંડો થઈને નક્કર બની જાય છે અને તેમાંથી બનેલા ખડકને અગ્નિકૃત ખડક કહેવાય છે. આ બે પ્રકારના હોય છે: બાહ્ય અને આંતરિક. બાહ્ય ખડકનું ઉદાહરણ બેસાલ્ટ છે, જ્યારે આંતરિક ખડકનું ઉદાહરણ ગ્રેનાઈટ છે.
- પ્રસ્તર (જળકૃત) ખડકો: ખડકો ઘસાઈ, અથડાઈ કે ટકરાઈને નાના ટુકડાઓમાં ફેરવાય છે, જે પવન, હવા કે પાણી દ્વારા એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે જમા થાય છે. આ નિક્ષેપિત ખડકો દબાઈને નક્કર બની જાય છે અને સ્તર બનાવે છે. રેતાળ પથ્થર આનું ઉદાહરણ છે.
- રૂપાંતરિત ખડકો: અગ્નિકૃત અને જળકૃત ખડકો ઊંચા તાપમાન અને અતિશય દબાણના કારણે રૂપાંતરિત ખડકોમાં ફેરવાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીકણી માટી સ્લેટમાં અને ચૂનાપથ્થર આરસપહાણમાં ફેરવાઈ જાય છે.
-
(3) નદી અથવા હિમનદીનું ભૂમિસ્વરૂપ સમજાવો.
નદીનું કાર્ય: નદીના પાણીથી જમીનનું ઘસારણ થાય છે. જ્યારે નદી નક્કર ખડક પરથી સીધા ઢોળાવવાળી ખીણ કે નીચાણવાળી ભૂમિમાં પડે છે, ત્યારે તેને જળપ્રપાત કહે છે. મેદાની ક્ષેત્રમાં નદી મોટા વળાંકો લે છે જેને 'સર્પાકાર વહનમાર્ગ' કહે છે. જ્યારે નદીમાં પૂર આવે છે, ત્યારે તે કાંપ અને અન્ય પદાર્થોનું નિક્ષેપણ કરીને ફળદ્રુપ 'પૂરનાં મેદાનો'નું નિર્માણ કરે છે. નદીના બંને કિનારે કાંપના નિક્ષેપણથી લાંબા અને ઓછી ઊંચાઈના ઢગ રચાય છે જેને 'કુદરતી તટબંધ' કહે છે. નદી સમુદ્ર સુધી પહોંચતા અનેક શાખા/પ્રશાખામાં વિભાજિત થઈ જાય છે અને મુખત્રિકોણ (ડેલ્ટા)નું નિર્માણ કરે છે.
હિમનદીનું કાર્ય: હિમનદી હિમાચ્છાદિત પર્વતીય ક્ષેત્રોમાં બરફની નદીઓ બને છે. હિમનદીઓ નીચેના ખડકોનું ઘસારણ કરી વિશિષ્ટ ભૂદૃશ્યોનું નિર્માણ કરે છે. તે ઘસારણ દ્વારા 'યુ' આકારની ખીણનું નિર્માણ કરે છે. હિમનદી પીગળતા કોતરોમાં પાણી ભરાવાથી સરોવર (ટાર્ન)નું નિર્માણ થાય છે. હિમનદી દ્વારા લાવવામાં આવેલ પદાર્થોના નિક્ષેપણથી પ્રવાહ વચ્ચે ટેકરી જેવું 'ડ્રમલિન' ભૂમિસ્વરૂપ રચાય છે.