સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 9 આપણું ઘર : પૃથ્વી - સ્વાધ્યાય

• (૧) મને ભીમકાય ગ્રહ પણ કહે છે.
  જવાબ: ગુરુ.
• (૨) મને ઓળંગતા તારીખ બદલવી પડે.
  જવાબ: આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા (૧૮૦° રેખાંશવૃત્ત).
• (૩) હું ૯૦° દક્ષિણ અક્ષાંશ છું.
  જવાબ: દક્ષિણ ધ્રુવ.
• (૪) હું પૃથ્વીની આસપાસ ફરું છું.
  જવાબ: ચંદ્ર.
• (૫) હું ન હોઉં તો જીવસૃષ્ટિ નાશ પામે.
  જવાબ: સૂર્ય.

• ૧) ચંદ્ર સ્વયં પ્રકાશિત છે.
  જવાબ: ખોટું. ચંદ્ર પરપ્રકાશિત છે.
• ૨) નૅપ્ચ્યૂન નીલા રંગનો ગ્રહ છે.
  જવાબ: ખરું.
• ૩) પૃથ્વી પર દોરેલી કાલ્પનિક આડી રેખાઓને અક્ષાંશ કહે છે.
  જવાબ: ખરું.
• ૪) ૨૧મી જૂને કર્કવૃત્ત પર શિયાળો હોય છે.
  જવાબ: ખોટું.
• ૫) વિષુવવૃત્ત પર ખૂબ જ ઠંડી પડે છે.
  જવાબ: ખોટું.
• ૬) ૯૦° ઉત્તર અક્ષાંશ ઉત્તર ધ્રુવ કહેવાય છે.
  જવાબ: ખરું.

• ૧) પૃથ્વીની ગતિઓ કેટલી છે?
  જવાબ: પૃથ્વીની ફરવાની બે પ્રકારની ગતિ છે: પરિભ્રમણ અને પરિક્રમણ.
• ૨) ધ્રુવનો તારો કઈ દિશામાં જોવા મળે છે?
  જવાબ: ધ્રુવનો તારો હંમેશાં ઉત્તર દિશામાં જોવા મળે છે.
• ૩) સૂર્યમંડળનો સૌથી ચમકતો ગ્રહ કયો છે?
  જવાબ: સૂર્યમંડળનો સૌથી ચમકતો ગ્રહ શુક્ર છે.
• ૪) ૧૮૦° રેખાંશવૃત્ત કયા નામે ઓળખાય છે?
  જવાબ: ૧૮૦° રેખાંશવૃત્ત આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા તરીકે ઓળખાય છે.

૧) પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ન ફરે તો શું થાય?

જવાબ: જો પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ન ફરે તો તેના એક અડધા ભાગ પર કાયમ માટે સૂર્યનો પ્રકાશ રહેત અને બીજા અડધા ભાગ પર કાયમ માટે અંધારું રહેત. આના કારણે જે ભાગ પર પ્રકાશ હોય ત્યાં કાયમ દિવસ અને ગરમી રહેત, જ્યારે બીજા ભાગ પર કાયમ રાત અને ઠંડી રહેત. આ સ્થિતિ જીવસૃષ્ટિ માટે અશક્ય બની જાય.

૨) અક્ષાંશવૃત્ત અને રેખાંશવૃત્ત એટલે શું?

જવાબ: પૃથ્વીના ગોળા પર દોરેલી આડી કાલ્પનિક રેખાઓને અક્ષાંશવૃત્ત કહે છે. તે વિષુવવૃત્તથી સરખા કોણીય અંતરે આવેલાં સ્થળોને જોડતા પૂર્વ-પશ્ચિમ સળંગ વર્તુળ છે. જ્યારે, પૃથ્વીના ગોળા પર દોરેલી ઊભી કાલ્પનિક રેખાઓને રેખાંશવૃત્ત કહેવામાં આવે છે. આ રેખાઓ ધ્રુવ પાસે એકબીજાને મળે છે. આ કલ્પિત રેખાઓ દ્વારા પૃથ્વીના કોઈપણ સ્થળનું ચોક્કસ સ્થાન અને સમય જાણી શકાય છે.

૩) ફેબ્રુઆરી માસમાં ક્યારેક ૨૯ દિવસ હોય છે – વિધાન સમજાવો.

જવાબ: પૃથ્વીને સૂર્યની ફરતે એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરતાં આશરે ૩૬૫ દિવસ અને છ કલાક લાગે છે. આ છ કલાકની ગણતરી કરવાનું અગવડભરેલું હોવાથી આપણે વર્ષના ૩૬૫ દિવસ ગણીએ છીએ. બાકી બચેલા આશરે છ કલાક દર ચાર વર્ષે એક દિવસ (૬ કલાક × ૪ વર્ષ = ૨૪ કલાક) તરીકે ગણીને ફેબ્રુઆરી મહિનામાં ઉમેરવામાં આવે છે, જેથી તે વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં ૨૮ ને બદલે ૨૯ દિવસ હોય છે અને તે વર્ષને લીપવર્ષ કહેવામાં આવે છે.

૪) કયા ગ્રહો આંતરિક ગ્રહો તરીકે ઓળખાય છે?

જવાબ: સૂર્યમંડળના આઠ ગ્રહો પૈકી, સૂર્યની સૌથી નજીક આવેલા ગ્રહો - બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી અને મંગળ - આંતરિક ગ્રહો તરીકે ઓળખાય છે.

૫) ઉત્તરાયણ એટલે શું?

જવાબ: ૨૨મી ડિસેમ્બરથી સૂર્યનાં સીધાં કિરણો ઉત્તર તરફ, એટલે કે વિષુવવૃત્ત તરફ, પડવાના શરૂ થાય છે. આ ઘટનાને ઉત્તરાયણ કહે છે. ૧૪મી જાન્યુઆરીએ સૂર્ય મકરરાશિમાં પ્રવેશ કરે છે, તેથી આ દિવસને "મકરસંક્રાંતિ" કહેવામાં આવે છે.

૧) ચંદ્રગ્રહણ

જવાબ: ચંદ્રને સૂર્ય તરફથી પ્રકાશ મળે છે. જ્યારે ચંદ્ર તરફ જતાં સૂર્યનાં કિરણોની વચ્ચે પૃથ્વીનો અવરોધ આવે છે, ત્યારે ચંદ્રના તેટલા ભાગમાં અંધકાર રહે છે. ટૂંકમાં, પૃથ્વીનો પડછાયો ચંદ્ર પર પડે છે, અને ચંદ્રનો આ ભાગ આપણને દેખાતો નથી, જેને ચંદ્રગ્રહણ કહેવાય છે. આવી ઘટના પૂનમની રાત્રે જ થાય છે, પરંતુ તે દરેક પૂનમે બનતી નથી.

૨) સૂર્યમંડળ

જવાબ: સૂર્યમંડળ એ ગ્રહો, ઉપગ્રહો, લઘુગ્રહો, ધૂમકેતુઓ અને ઉલ્કાઓથી બનેલું છે. સૂર્યમંડળના કેન્દ્રમાં સૂર્ય નામનો એક સ્વયંપ્રકાશિત તારો છે. સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે આઠ ગ્રહો (બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ, શનિ, યુરેનસ અને નેપ્ચ્યુન) તેની આસપાસ વર્તુળાકાર કક્ષામાં ફરે છે. આ ગ્રહોને પોતાનો કોઈ પ્રકાશ નથી, પરંતુ તેઓ સૂર્ય પાસેથી મળતા પ્રકાશથી પ્રકાશે છે.

૩) કટિબંધો

જવાબ: તાપમાન, પ્રકાશ, ગરમી અને ઠંડીના આધારે પૃથ્વી જુદા-જુદા વિભાગોમાં વહેંચાઈ જાય છે, જેને કટિબંધો કહે છે. પૃથ્વી પર મળતા પ્રકાશ અને ગરમીના પ્રમાણના આધારે ત્રણ મુખ્ય કટિબંધો છે:

• ઉષ્ણ કટિબંધ: આ વિસ્તારમાં સૂર્યનાં કિરણો લગભગ સીધાં પડતાં હોવાથી અતિશય ગરમી પડે છે.
• સમશીતોષ્ણ કટિબંધ: આ વિસ્તારમાં સપ્રમાણ ગરમી અને ઠંડીનો અનુભવ થાય છે.
• શીત કટિબંધ: આ વિસ્તારમાં સૂર્યનાં કિરણો ત્રાંસાં પડતાં હોવાથી સખત ઠંડી પડે છે.

૪) સંપાત

જવાબ: સૂર્યનો ક્રાંતિવૃત્ત અને વિષુવવૃત્ત વર્ષમાં બે વખત એકબીજાને છેદે છે. આ છેદનબિંદુને સંપાત દિવસ કહેવામાં આવે છે. સંપાત દરમિયાન, ૨૧મી માર્ચ અને ૨૩મી સપ્ટેમ્બરે સૂર્યનાં કિરણો વિષુવવૃત્ત ઉપર સીધાં પડતાં હોવાથી પૃથ્વી પર દિવસ અને રાત સરખાં થાય છે, જેને વિષુવદિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.