પ્રકરણ 9: કુટુંબ અને સમુદાય

જવાબ: આપણે બધા એક જ પરિવારમાં રહીએ છીએ. કુટુંબ એ કોઈપણ સમાજનો સૌથી પ્રાચીન અને પાયાનો એકમ છે. કુટુંબ આપણને પ્રેમ, હુંફ અને સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે. સંયુક્ત કુટુંબમાં ઘણીબધી પેઢીઓ સાથે રહે છે, જેનાથી બાળકોમાં સંસ્કારોનું સિંચન થાય છે અને મુશ્કેલીના સમયે સભ્યો એકબીજાને ટેકો આપે છે.

જવાબ: કોઈ એક ચોક્કસ ધર્મ, પ્રદેશ, સમાન કાર્યો અથવા સમાન રસના લોકોના નાના જૂથને સમુદાય કહેવામાં આવે છે (દા.ત. પારસી સમુદાય, શિક્ષક સમુદાય વગેરે). સમુદાય એક મોટો એકમ છે, જેની મુખ્ય ભૂમિકા એ છે કે લોકો એકબીજાને ટેકો આપવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કરે, સહકારથી રહે અને પરસ્પર અવલંબિત રહીને વિકાસ કરે.

જવાબ/રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની આસપાસ નિરીક્ષણ કરીને યાદી બનાવવી. ઉદાહરણ તરીકે:

• સંયુક્ત કુટુંબ: જેમાં દાદા-દાદી, માતા-પિતા, કાકા-કાકી અને પિતરાઈ ભાઈ-બહેનો સાથે રહેતા હોય.
• વિભક્ત (નાના) કુટુંબ: જેમાં માત્ર માતા-પિતા અને તેમનાં બાળકો જ સાથે રહેતા હોય.

જવાબ: હાલના આધુનિક સમયમાં વિભક્ત કુટુંબોની સંખ્યા વધારે જોવા મળે છે. કારણ: નોકરી કે વ્યવસાય અર્થે લોકોનું ગામડાંમાંથી શહેરો તરફ સ્થળાંતર, શહેરોમાં રહેઠાણની જગ્યાની અછત, અને મોંઘવારી જેવા કારણોસર આજે વિભક્ત કુટુંબો વધુ જોવા મળે છે.

રૂપરેખા: વર્ગખંડમાં ૪-૫ વિદ્યાર્થીઓનું જૂથ બનાવીને દરેક વિદ્યાર્થી પોતાના પડોશમાં કેટલા સંયુક્ત અને કેટલા વિભક્ત કુટુંબ છે તેના આંકડાની ચર્ચા કરશે.

જવાબ (કોષ્ટક પૂર્ણ):

(નોંધ: અહીં અંગ્રેજીમાં 'Uncle' કે 'Aunt' જેવા એક જ શબ્દથી ઘણા સબંધો દર્શાવાય છે, જ્યારે ગુજરાતીમાં દરેક માટે ચોક્કસ શબ્દ છે.)

પ્રોજેક્ટ રૂપરેખા: એક ડ્રોઈંગ પેપર લો. સૌથી ઉપર એક મોટું ઝાડ દોરો. ઝાડની ટોચની શાખા પર તમારા દાદા અને દાદીના નામ લખો. તેમની નીચેની બે શાખાઓ પર એક તરફ તમારા માતા-પિતા અને બીજી તરફ કાકા-કાકીના નામ લખો. સૌથી નીચેની શાખાઓ પર તમારું અને તમારા ભાઈ કે બહેનનું નામ લખીને ૭ સભ્યોનું 'ફેમિલી ટ્રી' તૈયાર કરો.

જવાબ: શાલિનીનો પરિવાર એક સંયુક્ત કુટુંબ છે. સંયુક્ત કુટુંબમાં બધા સભ્યો વચ્ચે પ્રેમ અને સમાનતાની ભાવના હોય છે. તહેવાર કે કોઈ ખાસ પ્રસંગે કોઈને ભેદભાવ ન લાગે અને આખા કુટુંબમાં આનંદ જળવાઈ રહે તે માટે તેના માતા-પિતાએ માત્ર પોતાના બાળકો માટે જ નહીં, પરંતુ કુટુંબના બધા બાળકો માટે કપડાં ખરીદ્યા હશે.

જવાબ: જો હું શાલિનીની જગ્યાએ હોત, તો મને પણ મારા પિતરાઈ ભાઈ-બહેનો સાથે નવા કપડાં પહેરવાનો અને વહેંચવાનો આનંદ થયો હોત. કારણ કે પરિવારમાં ખુશીઓ વહેંચવાથી બમણી થાય છે.

પ્રોજેક્ટ રૂપરેખા: તમે 'શ્રવણ કુમાર' ની વાર્તા લખી શકો છો, જેણે પોતાના અંધ માતા-પિતાની સેવા કાજે પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું હતું. અથવા, એક એવા ખેડૂત પરિવારની વાર્તા લખો જ્યાં દાદા બાળકોને ખેતીનું જ્ઞાન આપતા હોય અને આખું કુટુંબ હળીમળીને જમતું હોય. આ વાર્તાનું ચિત્ર દોરી વર્ગમાં બતાવો.

પ્રવૃત્તિ રૂપરેખા: વર્ગમાં ૫-૬ વિદ્યાર્થીઓનું એક જૂથ બનાવો. નાટકનો વિષય રાખો "આર્થિક મુશ્કેલીમાં પાડોશીની મદદ". એક પરિવારમાં બીમારીને કારણે પૈસાની તંગી આવે છે, ત્યારે પડોશના બે પરિવારો ભેગા મળીને ફાળો ઉઘરાવી અને શારીરિક મદદ કરીને કેવી રીતે તે કુટુંબને સંકટમાંથી બહાર કાઢે છે, તેનો અભિનય કરો.

જવાબ: આધુનિક જીવનનાં પાસાંઓ જેવાં કે - ઉચ્ચ શિક્ષણ અને નોકરીની તકો માટે વતન છોડીને મોટા શહેરોમાં જવું પડવું, શહેરોમાં મકાનોની સાઇઝ નાની હોવી, આધુનિક જીવનશૈલીની સ્વતંત્રતાની ઝંખના, અને સમયનો અભાવ - આ બધા કારણોસર આજે કેટલાંક દંપતિઓ વિભક્ત કુટુંબમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે.

જવાબ: હા, આવા ઘણા ઉદાહરણો છે.

• તાજેતરમાં કોવિડ-૧૯ (કોરોના) મહામારી દરમિયાન ઘણા યુવાનો અને ધાર્મિક સંગઠનોએ વળતરની કોઈ જ અપેક્ષા વગર બીમાર લોકોને મફત ટિફિન સેવા અને ઓક્સિજન સિલિન્ડર પહોંચાડવાનું કામ કર્યું હતું.
• ગુજરાતમાં જ્યારે ભૂકંપ કે પૂર જેવી કુદરતી આફતો આવે છે, ત્યારે સ્થાનિક સમુદાયના લોકો ભેગા મળીને કાટમાળ ખસેડવા અને ફસાયેલા લોકોને બચાવવા માટે નિઃસ્વાર્થ ભાવે કામ કરે છે. આ પાઠ્યપુસ્તકમાં દર્શાવેલ ઝાબુઆ ગામની 'હલમા' પરંપરા જેવું જ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

જવાબ (યાદી):

1. શિક્ષકો: જેઓ મને શાળામાં જ્ઞાન આપે છે.
2. ડૉક્ટર અને નર્સ: જ્યારે હું બીમાર પડું ત્યારે મારી સારવાર કરે છે.
3. સફાઈ કામદારો: જેઓ મારી આસપાસનો વિસ્તાર અને રસ્તાઓ સ્વચ્છ રાખે છે.
4. દૂધવાળા / શાકભાજીવાળા: જેઓ દરરોજ સવારે ઘરે જીવનજરૂરી વસ્તુઓ પહોંચાડે છે.
5. પડોશીઓ: જેઓ અચાનક મુશ્કેલી આવે ત્યારે સૌથી પહેલા મદદ માટે દોડી આવે છે.
6. પોલીસ અને સુરક્ષાકર્મીઓ: જેઓ આપણા વિસ્તારની કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવીને આપણને સુરક્ષિત રાખે છે.

જવાબ: હું એક વિદ્યાર્થી તરીકે મારી 'શાળાના વિદ્યાર્થી સમુદાય'નો ભાગ છું. આ ઉપરાંત, હું મારા ગામ/સોસાયટીના 'રહેવાસી સમુદાય' અને કલા/રમતગમત સાથે જોડાયેલા સમુદાયનો પણ ભાગ છું.

જવાબ / માર્ગદર્શિકા: હા, મારી શાળામાં 'ઇકો ક્લબ' (પર્યાવરણ ક્લબ) અને 'વિજ્ઞાન ક્લબ' છે. હું ઇકો ક્લબનો સભ્ય છું. અમારી ક્લબ શાળાના મેદાનમાં વૃક્ષારોપણનું કાર્ય કરે છે, પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવે છે અને પર્યાવરણને લગતા દિવસોની ઉજવણી કરે છે.

જવાબ:

• કુટુંબના નિયમો: વડીલોનું સન્માન કરવું, રાત્રે સમયસર ઘરે પાછા આવવું, અને ઘરના કામમાં એકબીજાને મદદ કરવી.
• પડોશના નિયમો: મોડી રાત્રે ઘોંઘાટ ન કરવો, કચરો હંમેશા કચરાપેટીમાં જ નાખવો, અને પડોશી સાથે સારો વ્યવહાર રાખવો.

મહત્ત્વ: આ નિયમોનું પાલન કરવાથી શિસ્ત જળવાય છે, ઝઘડા ટાળી શકાય છે અને પરસ્પર સહયોગથી શાંતિપૂર્ણ રીતે જીવી શકાય છે.

જવાબ: હા, ક્યારેક કેટલાક જુનવાણી કુટુંબો કે સમુદાયોમાં છોકરા અને છોકરીઓ માટે અલગ-અલગ નિયમો હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, દીકરીઓને માત્ર ઘરનું જ કામ કરવાનું કહેવામાં આવે અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે બહાર ન જવા દેવામાં આવે, જ્યારે દીકરાઓને બધી જ છૂટછાટ આપવામાં આવે. આવા નિયમો સમાનતાના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ હોવાથી સ્પષ્ટપણે અન્યાયી છે.

પ્રોજેક્ટ વર્ણન: થોડા વર્ષો પહેલાં અમારા ગામના મુખ્ય તળાવમાં વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ થતો ન હતો. પરિણામે ઉનાળામાં પાણીની તીવ્ર અછત રહેતી. ગામના સરપંચના માર્ગદર્શન હેઠળ, આખા ગામના સમુદાયે ભેગા મળીને શ્રમદાન કર્યું. લોકોએ પાવડા અને તગારા લઈને જાતે જ તળાવ ઊંડું કર્યું અને તેની આસપાસ વૃક્ષો વાવ્યા (જેમ ઝાબુઆમાં ભીલ સમુદાયે 'હલમા' પરંપરામાં કર્યું હતું). ચોમાસામાં તળાવ પાણીથી છલોછલ ભરાઈ ગયું. સમુદાયના આ સહયોગથી આજે ગામમાં ખેતી અને પીવા માટે પાણીની કોઈ અછત નથી. (વિદ્યાર્થીઓ પાના ૧૪૫ પર આપેલા શ્રમદાન કરતા લોકોના ચિત્ર જેવું ચિત્ર ડ્રોઈંગ બુકમાં દોરી શકે છે).