પ્રકરણ 10: મૂળભૂત લોકશાહી : ભાગ 1 શાસન

જવાબ: શાસન (Governance) એટલે દેશ, રાજ્ય કે કોઈપણ સંસ્થાનો વહીવટ ચલાવવાની એક વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા. સમાજમાં નીતિઓ ઘડવાની, કાયદાઓ બનાવવાની અને લોકોના હિતમાં તેનો સુવ્યવસ્થિત અમલ કરવાની પદ્ધતિને શાસન કહેવામાં આવે છે.

જવાબ: કોઈપણ દેશ કે સમાજમાં શાંતિ, સલામતી અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સરકારની જરૂર છે. સરકાર કાયદાઓ બનાવે છે અને તેનું પાલન કરાવે છે. આ ઉપરાંત, દેશના વિકાસ માટે માળખાકીય સુવિધાઓ (જેમ કે રસ્તા, શિક્ષણ, અને આરોગ્ય) પૂરી પાડવા, દેશની સરહદોનું રક્ષણ કરવા અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોની રક્ષા કરવા માટે સરકાર અનિવાર્ય છે.

જવાબ: લોકશાહી એટલે લોકોનું, લોકો માટે અને લોકો દ્વારા ચાલતું શાસન (Democracy). જેમાં દેશના નાગરિકો મતદાન કરીને પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે અને તે પ્રતિનિધિઓ સરકાર ચલાવે છે.

તેનું મહત્ત્વ: લોકશાહી સૌથી મહત્ત્વની છે કારણ કે તેમાં સર્વોચ્ચ સત્તા લોકોના હાથમાં હોય છે. તે દરેક નાગરિકને સમાનતા અને સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપે છે. જો સરકાર યોગ્ય રીતે કામ ન કરે, તો લોકો આગામી ચૂંટણીમાં તેને બદલી શકે છે.

જવાબ/રૂપરેખા: ચિત્ર 10.1 માં ટ્રાફિક વ્યવસ્થાના બે અલગ-અલગ દ્રશ્યો આપેલા છે. પહેલા (ઉપરના) ચિત્રમાં વાહનો અને લોકો સિગ્નલ અને ટ્રાફિકના નિયમોનું યોગ્ય રીતે પાલન કરતા જોવા મળે છે, જેથી વ્યવસ્થા જળવાઈ છે. જ્યારે બીજા (નીચેના) ચિત્રમાં ટ્રાફિકના નિયમોનો ભંગ થતો દેખાય છે, કોઈ શિસ્ત નથી અને ભયંકર અરાજકતા તથા અકસ્માતનો ભય જોવા મળે છે.

જવાબ: આ ચિત્ર દર્શાવે છે કે જેમ રસ્તા પર અકસ્માત નિવારવા અને વાહનવ્યવહાર સરળતાથી ચલાવવા માટે ટ્રાફિકના નિયમો જરૂરી છે, તેવી જ રીતે સમાજ અને દેશને શાંતિપૂર્ણ અને સુરક્ષિત રીતે ચલાવવા માટે કાયદા અને નિયમો (સરકાર) ખૂબ જ જરૂરી છે. નિયમો વિના સમાજમાં અરાજકતા ફેલાય છે.

પ્રવૃત્તિની રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની શાળાની ડાયરીમાંથી નિયમોની યાદી બનાવવી (દા.ત., યોગ્ય ગણવેશ પહેરવો, પ્રાર્થનામાં સમયસર પહોંચવું, શિસ્ત જાળવવી વગેરે). આ નિયમો શાળાના આચાર્યશ્રી અને શાળા સંચાલક મંડળ દ્વારા શાળાના સુચારુ વહીવટ માટે બનાવવામાં આવ્યા હોય છે.

જવાબ/રૂપરેખા: પાના 152 પર આપેલા ચિત્રોમાં નીચે મુજબની જાહેર સેવાઓ જોઈ શકાય છે:

1. ન્યાયતંત્ર / સુપ્રીમ કોર્ટ
2. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને બચાવ કામગીરી
3. ટપાલ સેવા / પોસ્ટ ઓફિસ
4. દેશની સરહદનું સંરક્ષણ / આર્મી
5. માળખાગત સુવિધા / રસ્તાઓનું નિર્માણ
6. ટ્રાફિક પોલીસ સેવા
7. શિક્ષણ / શાળા
8. બેન્કિંગ અથવા સરકારી કચેરીની સેવા
9. આરોગ્ય સેવા / દવાખાનું
10. જાહેર પરિવહન / રેલવે સેવા

જવાબ: આ તમામ સેવાઓ નાગરિકોના રોજિંદા જીવન માટે અતિ આવશ્યક છે અને કોઈ સામાન્ય નાગરિક એકલો આ સેવાઓ ઊભી કરી શકે નહીં. સરકાર પ્રજાના ટેક્સના નાણાંનો ઉપયોગ કરીને આ સેવાઓ પાછળ બજેટ ફાળવે છે, યોગ્ય માળખું (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) બનાવે છે અને અધિકારીઓની નિમણૂક કરી આ સેવાઓ દરેક નાગરિકને સરળતાથી મળે તે સુનિશ્ચિત કરે છે.

જવાબ: હા, આ ચિત્રો સિવાય પણ આપણા દૈનિક જીવનમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી પૂરું પાડવું, જાહેર માર્ગો પર સ્ટ્રીટ લાઈટની વ્યવસ્થા, સ્વચ્છતા અને કચરાનો નિકાલ, જાહેર બગીચાઓની જાળવણી, અને અગ્નિશમન (Fire Brigade) સેવા વગેરેમાં સરકાર ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

પ્રવૃત્તિની રૂપરેખા અને જવાબ: જો સરકારના ત્રણેય અંગો (ધારાસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર) કોઈ એક જ વ્યક્તિ કે જૂથના હાથમાં આવી જાય, તો 'સરમુખત્યારશાહી' (Dictatorship) ની સ્થિતિ સર્જાય. સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણના અભાવે તે જૂથ પોતાના મનસ્વી કાયદા બનાવશે, નિર્દયતાથી તેનો અમલ કરાવશે અને તેની સામે ન્યાય માંગવાની કોઈ જગ્યા રહેશે નહીં. નાગરિકોની સ્વતંત્રતા અને મૂળભૂત અધિકારો સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ જશે.

વાસ્તવિક જીવનનું ઉદાહરણ: ઇતિહાસમાં જર્મનીમાં હિટલરનું શાસન, અથવા વર્તમાનમાં ઉત્તર કોરિયાની શાસન પદ્ધતિનું ઉદાહરણ આપી શકાય જ્યાં શાસક પાસે જ તમામ સત્તાઓ કેન્દ્રિત છે અને ત્યાંના નાગરિકો પાસે લોકશાહી અધિકારો નથી.

માર્ગદર્શન: વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 10.5 નો અભ્યાસ કરી નોંધ કરવાની રહેશે. મોટાભાગે વિદ્યાર્થી જીવનને શિક્ષણ સેવાઓ, સ્થાનિક સ્તરે અપાતી આરોગ્ય સેવાઓ, રસ્તાઓ અને સ્વચ્છતા જેવી પાયાની જવાબદારીઓ સૌથી વધુ અસર કરે છે.

પ્રોજેક્ટ રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના માતા-પિતા કે આસપાસના વડીલોને પૂછીને નીચે મુજબની નોંધ તૈયાર કરવી:

• ઉદાહરણ ૧: કોઈ વ્યક્તિ રેશનકાર્ડમાં નામ ઉમેરવા કે સુધારવા મામલતદાર કચેરી ગયા હોય (આ મુલાકાત સ્થાનિક/તાલુકા સ્તરે થઈ કહેવાય).
• ઉદાહરણ ૨: ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ કઢાવવા માટે RTO ની મુલાકાત (આ મુલાકાત રાજ્ય સરકારના પરિવહન વિભાગ સ્તરે થઈ કહેવાય).
• ઉદાહરણ ૩: પાસપોર્ટ કઢાવવા માટેની મુલાકાત (આ મુલાકાત કેન્દ્ર સરકારના વિદેશ મંત્રાલય સ્તરે થઈ કહેવાય).

જવાબ:

• પ્રત્યક્ષ લોકશાહી: આ વ્યવસ્થામાં દેશના તમામ નાગરિકો સીધા જ કાયદાઓ ઘડવામાં અને સરકારના રોજબરોજના નિર્ણયો લેવામાં પ્રત્યક્ષ રીતે ભાગ લે છે. વસ્તી ઓછી હોય ત્યાં આ શક્ય છે. (જેમ કે પ્રાચીન ગ્રીસના નગરોમાં).
• પ્રતિનિધિ લોકશાહી: આજના સમયમાં દેશની વસ્તી ખૂબ મોટી હોવાથી નાગરિકો ચૂંટણી દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ (જેમ કે ધારાસભ્ય કે સાંસદ) ચૂંટી કાઢે છે. આ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ લોકો વતી કાયદા બનાવે છે અને સરકાર ચલાવે છે. ભારત એ પ્રતિનિધિ લોકશાહીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

જવાબ: સરકાર મુખ્યત્વે ત્રણ અંગોની બનેલી છે:

1. ધારાસભા (Legislature): તેનું મુખ્ય કાર્ય દેશ કે રાજ્ય માટે કાયદાઓ ઘડવાનું છે.
2. કારોબારી (Executive): ધારાસભાએ ઘડેલા કાયદાઓનો વાસ્તવિક રીતે અમલ કરાવવાનું કાર્ય કારોબારી કરે છે. (જેમાં મંત્રીમંડળ અને વહીવટી અધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે).
3. ન્યાયતંત્ર (Judiciary): જે કાયદાનો ભંગ કરે તેને સજા કરવાનું અને નાગરિકોના હિતોનું રક્ષણ કરી ન્યાય આપવાનું કાર્ય ન્યાયતંત્ર કરે છે.

જવાબ: ભારત ભૌગોલિક અને વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ખૂબ વિશાળ અને વિવિધતા ધરાવતો દેશ છે. દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં બેઠેલી માત્ર એક જ સરકાર આખા દેશના હજારો ગામડાઓ કે શહેરોની સ્થાનિક સમસ્યાઓ યોગ્ય રીતે અને ઝડપથી ઉકેલી શકે નહીં. વહીવટની સરળતા માટે અને સમસ્યાઓના ઝડપી નિરાકરણ માટે આપણે ત્યાં ત્રિસ્તરીય સરકાર આવશ્યક છે:

• (૧) રાષ્ટ્રીય સ્તરે: કેન્દ્ર સરકાર (સમગ્ર દેશના પ્રશ્નો માટે).
• (૨) રાજ્ય સ્તરે: રાજ્ય સરકાર.
• (૩) સ્થાનિક સ્તરે: પંચાયતી રાજ કે નગરપાલિકાઓ/મહાનગરપાલિકાઓ.

પ્રોજેક્ટની વિસ્તૃત રૂપરેખા:

• સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાંની યાદી: દેશભરમાં લૉકડાઉન લાગુ કરવું, સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગના નિયમો બનાવવા, માસ્ક પહેરવું અને સેનિટાઈઝરનો ઉપયોગ ફરજિયાત બનાવવો, રાષ્ટ્રવ્યાપી કોરોના ટેસ્ટિંગ અને બાદમાં મફત રસીકરણ (Vaccination) અભિયાન ચલાવવું, લોકડાઉનમાં ગરીબોને મફત અનાજ વિતરણ કરવું.
• સરકારના સામેલ સ્તરો: આ મહામારીને પહોંચી વળવા સરકારના ત્રણેય સ્તરો (કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને સ્થાનિક સરકાર) એ સાથે મળીને કામ કર્યું હતું. કેન્દ્ર સરકારે સમગ્ર દેશ માટે ગાઈડલાઈન બહાર પાડી અને રસીઓ ઉપલબ્ધ કરાવી, રાજ્ય સરકારોએ પોતાના રાજ્યોમાં હોસ્પિટલની વ્યવસ્થાઓ કરી, જ્યારે ગ્રામ પંચાયત અને નગરપાલિકાઓએ ઘરે-ઘરે સર્વે, દવાનો છંટકાવ અને ક્વોરેન્ટાઇન કરવાની સ્થાનિક જવાબદારી ઉપાડી.
• સરકારના દરેક અંગની ભૂમિકા:
  • ધારાસભા: મહામારીનો સામનો કરવા માટે કટોકટીના નિયમો અને આર્થિક પેકેજ (ભંડોળ) ને મંજૂરી આપી (દા.ત. મહામારી અધિનિયમ લાગુ કરવો).
  • કારોબારી: પોલીસ, ડૉક્ટરો અને વહીવટી તંત્રે લૉકડાઉન અને નિયમોનો જમીન સ્તરે કડક અમલ કરાવ્યો અને દર્દીઓની સારવાર કરી.
  • ન્યાયતંત્ર: મહામારીમાં નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય અને જીવવાના અધિકારનું રક્ષણ કરવા માટે ન્યાયતંત્રે ઘણીવાર જાતે જ દખલગીરી કરીને સરકારને હોસ્પિટલના બેડ અને ઓક્સિજનનો યોગ્ય પુરવઠો જાળવવા જરૂરી આદેશો આપ્યા.