સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 6 મૌર્યયુગ : ચંદ્રગુપ્ત અને સમ્રાટ અશોક - સ્વાધ્યાય

૧) ચંદ્રગુપ્તની તમામ સિદ્ધિઓમાં તેમના કયા ગુરુના માર્ગદર્શને ઘણો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો?

જવાબ: (C) ગુરુ ચાણક્ય. ચાણક્યની તાલીમ અને માર્ગદર્શનની મદદથી ચંદ્રગુપ્તે મૌર્યવંશની સ્થાપના કરી. ચાણક્યની રાજનીતિ અને વહીવટ અંગેની કુશળતાનો સંપૂર્ણ લાભ ચંદ્રગુપ્તને મળ્યો હતો.

૨) ચાણક્ય દ્વારા લખાયેલા કયા ગ્રંથમાંથી તે સમયની રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક વ્યવસ્થા અંગેની માહિતી મળી રહે છે?

જવાબ: (D) અર્થશાસ્ત્ર. ચાણક્ય દ્વારા લખાયેલા "અર્થશાસ્ત્ર" નામના ગ્રંથમાંથી તે સમયની રાજકીય, આર્થિક અને સામાજિક જીવનની માહિતી મળી રહે છે.

૩) બિંદુસારે અશોકની કયા પ્રાંતના રાષ્ટ્રીય તરીકે નિમણૂક કરી હતી?

જવાબ: (A) અવંતિ. બિંદુસારના શાસનકાળમાં રાજકુમાર અશોકની અવંતિના રાષ્ટ્રીય (રાજ્યપાલ) તરીકે નિમણૂક થઈ હતી.

૪) અશોકે સંઘમિત્રાને બૌદ્ધધર્મના પ્રચાર માટે ક્યાં મોકલ્યા હતા?

જવાબ: (B) સિલોન. અશોકે પુત્ર મહેન્દ્ર અને પુત્રી સંઘમિત્રાને બૌદ્ધધર્મના પ્રચાર માટે સિલોન (શ્રીલંકા) મોકલ્યા હતા.

૫) અશોકના મોટા ભાગના અભિલેખોની ભાષા કઈ હતી?

જવાબ: (C) પ્રાકૃત. અશોકના મોટા ભાગના અભિલેખોની ભાષા પ્રાકૃત અને લિપિ બ્રાહ્મી છે.

૧) સમ્રાટ અશોકનું વિશાળ સામ્રાજ્ય ક્યાં સુધી ફેલાયેલું હતું?

જવાબ: સમ્રાટ અશોકનું વિશાળ સામ્રાજ્ય વાયવ્ય સરહદે આવેલા કંદહાર અને પેશાવરથી ઉત્તર ભારતમાં નેપાળ સુધી ફેલાયેલું હતું. દક્ષિણે મૈસુર (હાલનું કર્ણાટક) સુધી, પશ્ચિમે ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્ર સુધી અને પૂર્વમાં મગધ (હાલનું બિહાર) તથા કલિંગ (હાલનું ઓડિશા) સુધી તેનું સામ્રાજ્ય વિસ્તરેલું હતું.

૨) સેલ્યુક્સ નિકેતર સાથેના યુદ્ધ બાદ કયાં પરિણામો આવ્યાં?

જવાબ: ગ્રીક રાજા સેલ્યુક્સ નિકેતરને હરાવીને ચંદ્રગુપ્તે ચાર પ્રદેશો - કાબુલ, કંદહાર, હેરાત અને બલુચિસ્તાન જીત્યા હતા. ચંદ્રગુપ્તની બહાદુરીથી પ્રભાવિત થઈને સેલ્યુક્સે પોતાની પુત્રી હેલેનાને ચંદ્રગુપ્ત સાથે પરણાવી હતી. આ ઉપરાંત, તેણે પોતાના રાજદૂત મૅગેસ્થનિસને ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં મોકલ્યો હતો.

૩) મૌર્ય સામ્રાજ્યને વહીવટી સરળતા ખાતર કેટલા વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું?

જવાબ: મૌર્ય સામ્રાજ્યને વહીવટી સરળતા ખાતર ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણ વિભાગો (અંગો) હતા: કેન્દ્રીય, પ્રાંતીય અને પ્રાદેશિક (સ્થાનિક) વહીવટીતંત્ર. પ્રાંતીય વહીવટીતંત્ર વિશાળ સામ્રાજ્યને વહીવટી સરળતા ખાતર પાંચ વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું.

૪) અશોકે ગૌતમ બુદ્ધના કયા-કયા સિદ્ધાંતોના પ્રચાર પર ભાર મૂક્યો?

જવાબ: અશોકે ગૌતમ બુદ્ધના પ્રેમ, દયા, કરુણા, અહિંસા, સદાચાર અને અનુકંપા જેવા સિદ્ધાંતોના પ્રચાર પર ભાર મૂક્યો. તેણે રાજ્યમાં શિકાર કરવા પર પ્રતિબંધ ફરમાવી પશુઓની હિંસા બંધ કરાવી હતી.

૫) રાષ્ટ્રીય તરીકે નિમાયેલ અધિકારીનાં કાર્યો જણાવો.

જવાબ: રાષ્ટ્રીય (રાજ્યપાલ) તરીકે નિમાયેલ અધિકારીનાં કાર્યો નીચે મુજબ હતા:
૧. સમગ્ર પ્રાંતમાં શાંતિ અને વ્યવસ્થાની જાળવણી કરવી.
૨. કરવેરા ઉઘરાવવા.
૩. રાજાના આદેશોનું પાલન કરાવવું.
૪. અને પ્રાંતમાં બનતા બનાવોથી સમ્રાટ (કેન્દ્ર)ને સતત વાકેફ રાખવાનું કાર્ય કરવાનું હતું.