પ્રકરણ 6: ભારતીય સભ્યતાનો પ્રારંભ

જવાબ: સભ્યતા એટલે માનવ સમાજની એવી અદ્યતન અને વિકાસશીલ અવસ્થા, જેમાં નગર આયોજન, સામાજિક સંતુલન, વહીવટી વ્યવસ્થા અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યા હોય. એક સંતુલિત સમાજજીવન જ્યાં ધનિક અને ગરીબ વચ્ચે ખૂબ મોટો તફાવત ન હોય અને પરસ્પર સુમેળ હોય તેને સભ્યતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ગણી શકાય.

જવાબ: ભારતીય ઉપમહાદ્વીપની સૌથી પ્રાચીન સભ્યતા હડપ્પા, સિંધુ અથવા સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા તરીકે જાણીતી છે.

જવાબ: તેની મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં એક યોગ્ય અને સંતુલિત સમાજજીવનનું નિર્માણ હતું. આ ઉપરાંત તેમની નગર રચના (જેમ કે ધોળાવીરા કિલ્લાનું ઉત્તર પ્રવેશદ્વાર), શોષણમુક્ત અને પરસ્પર 'સુમેળ' ધરાવતો સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્ય તેમની મહાન સિદ્ધિઓ હતી.

રૂપરેખા/જવાબ: શિક્ષક તરીકે હું કહીશ કે નગર આયોજન અને કૃષિ/જળ વ્યવસ્થાપન એ મૂળભૂત લાક્ષણિકતા છે. સ્થાયી જીવન અને અનાજનો પૂરતો સંગ્રહ જ અન્ય કળાઓ, વેપાર અને વહીવટીતંત્રના વિકાસ માટે પાયો પૂરો પાડે છે.

જવાબ (જોડકાં):

• ધોળાવીરા – પંજાબ (ખોટું) → સાચો જવાબ: ગુજરાત
• હડપ્પા – ગુજરાત (ખોટું) → સાચો જવાબ: પંજાબ (હાલ પાકિસ્તાનમાં)
• કાલીબંગા – સિંધ (ખોટું) → સાચો જવાબ: રાજસ્થાન
• મોહેં-જો-દડો – હરિયાણા (ખોટું) → સાચો જવાબ: સિંધ (હાલ પાકિસ્તાનમાં)
• રાખીગઢી – રાજસ્થાન (ખોટું) → સાચો જવાબ: હરિયાણા

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ પુરાતત્વીય ઉત્ખનનમાં મળેલા માળખાં (જેમ કે પાકી ઈંટોની ગટર કે મકાનોની રચના) જોઈને તર્ક કરવાનો છે. શિક્ષકે જૂથ ચર્ચા કરાવવી જોઈએ કે લખાણ ન હોવા છતાં આ અવશેષો તેમની વૈજ્ઞાનિક સમજ, સ્વચ્છતા પ્રત્યેની જાગૃતિ અને સામાજિક સંગઠનનું અર્થઘટન કેવી રીતે કરે છે.

રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓને 5 ના જૂથમાં મેઝરટેપ આપીને મેદાનની લંબાઈ માપવા કહો. ત્યારબાદ, તેમને સમજાવો કે ધોળાવીરામાં જમીનમાંથી ખડકો કાપીને બનાવવામાં આવેલ જળાશય 33 મીટર લાંબું હતું. વિદ્યાર્થીઓ પોતાના મેદાનના માપને 33 મીટર સાથે સરખાવીને આ પ્રાચીન જળાશયની વિશાળતાનો અંદાજ મેળવી શકશે.

વિસ્તૃત જવાબ:

• માર્ગદર્શન: આવા 33 મીટર લાંબા જળાશયના નિર્માણ માટે ચોક્કસપણે કોઈ કુશળ સ્થપતિ (એન્જિનિયર) અને કેન્દ્રીય શાસક દ્વારા યોગ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવ્યું હશે.
• મહેનતાણું: તે સમયે આજના જેવું ચલણ નહોતું, તેથી કામદારોને તેમના શ્રમના બદલામાં અનાજ, કપડાં કે જીવનજરૂરી વસ્તુઓ આપીને (સાટા પદ્ધતિથી) ચૂકવણી કરવામાં આવી હશે.
• જાળવણી: સમયાંતરે જળાશયની સાફ-સફાઈ કરવી જરૂરી હોવાથી, એક સ્થાનિક વ્યવસ્થાતંત્ર કે મ્યુનિસિપાલિટી જેવું માળખું કાર્યરત હશે જે આ જાળવણીની દેખરેખ રાખતું હશે.
• શાસક વિશે સમજ: આ વ્યવસ્થા દર્શાવે છે કે શહેરના શાસકો પ્રજાની પાયાની જરૂરિયાતો (પાણી) અંગે અત્યંત દૂરંદેશી ધરાવતા હતા અને શહેરનો વહીવટ ખૂબ જ શિસ્તબદ્ધ અને સંગઠિત હતો.

રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ કલ્પનાશીલ છે. શિક્ષક તરીકે વિદ્યાર્થીઓને ઉત્તેજન આપો કે તેઓ હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાં ઉપલબ્ધ ઘઉં, જવ, કઠોળ, અને પશુપાલનમાંથી મળતા દૂધનો ઉપયોગ વિચારે. તેઓ કલ્પના કરી શકે છે કે તેઓ માટીના વાસણોમાં જવની રાબ, ઘઉંની રોટી કે બાફેલા કઠોળ જેવી સાદી વાનગીઓ બનાવી રહ્યા છે.

રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓને પેજ 98-99 પર આપેલા એકશિંગી પ્રાણી, બળદ અને વાઘ વાળી મહોર બતાવો. તેઓ કલ્પના કરી શકે છે કે આ ચિહ્નો અને પ્રાણીઓ વેપારીઓના ઓળખપત્ર, માલિકી દર્શાવવા માટેના સિક્કા અથવા કોઈ ધાર્મિક પ્રતીકો હશે. લખાણ હજુ ઉકેલી શકાયું નથી, તેથી વિદ્યાર્થીઓને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની છૂટ આપવી.

જવાબ: પાના 100-101 પર મળેલા માટીના કુંજા, કાંસકો, કાર્નેલિયનના મણકા, માટીની અને પથ્થરની મૂર્તિઓ તથા રમતના પાસા દર્શાવે છે કે તેઓ ઉત્તમ કારીગરો હતા, વેપાર કરતા હતા, શણગાર અને સૌંદર્ય પ્રત્યે સભાન હતા, અને નવરાશના સમયમાં મનોરંજન માટે રમતો રમતા હતા.

રૂપરેખા: વાસણ પરનું ચિત્ર પંચતંત્રની વાર્તા (જેમ કે ચાલાક શિયાળ અને કાગડાની વાર્તા) જેવું લાગે છે. આ વાર્તાઓ લોકજીવન સાથે જોડાયેલી હોવાથી અને તેના નૈતિક બોધપાઠના કારણે મૌખિક પરંપરા મારફતે પેઢી દર પેઢી 4000 વર્ષથી યાદ રાખવામાં આવી હશે.

જવાબ: નર્તકીના આખા હાથને ઢાંકતી બંગડીઓ આજે પણ ગુજરાત અને રાજસ્થાનના પ્રદેશોમાં મહિલાઓ પહેરે છે. આ પરથી તારણ કાઢી શકાય કે હડપ્પીય સભ્યતાની કેટલીક સાંસ્કૃતિક અને પહેરવેશની પરંપરાઓનો પ્રભાવ એટલો ઊંડો હતો કે તે આજના આધુનિક સમયમાં પણ જળવાઈ રહ્યો છે.

વિસ્તૃત જવાબ: આ સભ્યતાને હડપ્પા, સિંધુ અને સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા જેવા વિવિધ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.

• હડપ્પા સભ્યતા: કારણ કે 1920-21માં આ સંસ્કૃતિનું સૌપ્રથમ શહેર 'હડપ્પા' (હાલ પાકિસ્તાનના પંજાબમાં) શોધાયું હતું.
• સિંધુ સભ્યતા: શરૂઆતમાં મોટાભાગના શહેરો સિંધુ નદીના ખીણ પ્રદેશમાં મળ્યા હોવાથી આ નામ પડ્યું.
• સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા: બાદમાં ઉત્ખનન થતાં જાણવા મળ્યું કે આ સભ્યતા સિંધુ નદીથી ઘણી આગળ વિસ્તરેલી હતી અને સરસ્વતી (હાલની ઘગ્ગર-હાકરા) નદીના કિનારે પણ તેના અનેક અવશેષો મળ્યા. આ નામો સભ્યતાનું ભૌગોલિક વિસ્તરણ અને શોધનો ઐતિહાસિક ક્રમ દર્શાવે છે.

પ્રોજેક્ટ રૂપરેખા/જવાબ: સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા ભારતીય ઉપમહાદ્વીપની સૌથી ગૌરવશાળી સભ્યતા હતી. તેની સૌથી મોટી સિદ્ધિ તેનું સુયોજિત નગર આયોજન હતું. પાકી ઈંટોના મકાનો, કિલ્લાઓ અને ઢાંકેલી ગટર વ્યવસ્થા તેમની ઇજનેરી કુશળતા દર્શાવે છે. ધોળાવીરામાં મળેલું 33 મીટર લાંબું જળાશય તેમના જળ વ્યવસ્થાપનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. લોથલનું વિશાળ બંદર (Dockyard) તેમની આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપારની ક્ષમતા દર્શાવે છે. તેઓ તાંબામાં કલાઈ ઉમેરીને સખત કાંસુ બનાવવાની ધાતુવિદ્યા જાણતા હતા. સૌથી વિશેષ બાબત એ હતી કે તેમના સમાજમાં ધનિક અને ગરીબ વચ્ચે મોટો ભેદભાવ ન હતો, જે એક સંતુલિત અને શાંતિપૂર્ણ સમાજજીવનનું પ્રતિબિંબ છે.

જવાબ:

• પ્રાચીન સમયમાં: હડપ્પા (પંજાબ) થી કાલીબંગા (રાજસ્થાન) મુસાફરી કરવા માટે પ્રાચીન સમયમાં બળદગાડા કે નદીમાર્ગે હોડીનો ઉપયોગ થતો હશે. આ મુસાફરીમાં અઠવાડિયાઓ કે મહિનાઓનો સમય લાગી શકતો હતો.
• વર્તમાન સમયમાં: આજે આ જ મુસાફરી માટે બસ, ટ્રેન કે પ્રાઇવેટ વાહન જેવા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે, જેમાં 8 થી 12 કલાક જેટલો સમય લાગી શકે છે. જો હવાઈ માર્ગે મુસાફરી કરીએ તો ગણતરીના કલાકોમાં પહોંચી શકાય છે.

જવાબ:

• ગેસ સ્ટવ કે ઇન્ડક્શન: તેઓ માટીના ચૂલા પર લાકડા બાળીને રસોઈ કરતા, તેથી બટન દબાવતા જ આગ (ગેસ) ચાલુ થવી તેમના માટે મોટું આશ્ચર્ય હશે.
• સ્ટેનલેસ સ્ટીલ અને પ્લાસ્ટિકના વાસણો: હડપ્પીય લોકો માટી, કાંસા કે તાંબાના વાસણો વાપરતા હતા. ચમકતા સ્ટીલના વાસણો તેમને નવાઈ પમાડશે.
• રેફ્રિજરેટર (ફ્રિજ): ખોરાકને લાંબો સમય ઠંડો અને તાજો રાખતું મશીન તેમના માટે જાદુ સમાન હશે.
• મિક્સર ગ્રાઇન્ડર: અનાજ કે મસાલા દળવા માટે પથ્થરનો ઉપયોગ કરતા લોકો માટે ઇલેક્ટ્રિક મિક્સરની ઝડપ આશ્ચર્યજનક હશે.

જવાબ:

• માટીના ગોળાકાર કુંજા અને વાસણો.
• મહિલાઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતી આખા હાથને ઢાંકતી બંગડીઓ.
• માથું ઓળવા માટે વપરાતો દાંતીયો (કાંસકો).
• શણગાર માટે વપરાતા મણકાની માળા (જેમ કે કાર્નેલિયન મણકા).
• મનોરંજન માટે ચોપાટ/રમતના પાસા.

જવાબ: ધોળાવીરા ગુજરાતમાં આવેલું છે જ્યાં વરસાદ અનિયમિત હોય છે. ખડકો કાપીને બનાવેલા 33 મીટર લાંબા જળાશયો વરસાદી પાણીના સંગ્રહ પ્રત્યેની તેમની દૂરંદેશી, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની સંવેદનશીલ માનસિકતા પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેઓ પાણીનું મૂલ્ય સમજતા હતા અને ભવિષ્યની પેઢી માટે સંસાધનોની જાળવણીમાં માનતા હતા.

વિસ્તૃત જવાબ: આ દર્શાવે છે કે મોહેં-જો-દડોમાં જનઆરોગ્ય અને સ્વચ્છતાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવતી હતી. 700 જેટલા કૂવાઓ એ વાતની સાબિતી છે કે દરેક વિસ્તારમાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી સરળતાથી ઉપલબ્ધ હતું. સદીઓ સુધી તેમની જાળવણી દર્શાવે છે કે તેમનું સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અત્યંત મજબૂત અને જવાબદાર હતું. આ વ્યવસ્થાના પરિણામે સમાજમાં રોગચાળો ઓછો ફેલાતો હશે અને લોકોનું સ્વાસ્થ્ય ઉચ્ચ કક્ષાનું હશે.

વિસ્તૃત જવાબ: હા, હું આ વિધાન સાથે સંપૂર્ણ સહમત છું. હડપ્પીય લોકોની આદર્શ નાગરિકતા તેમની સુવ્યવસ્થિત ગટર વ્યવસ્થા, રસ્તાઓ, અને સ્વચ્છતા પ્રત્યેની જાગૃતિમાં દેખાય છે. તેઓ કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરતા હતા અને સમાજમાં શાંતિ જાળવી રાખતા હતા, જ્યાં કોઈ શોષણ ન હતું. આજના ભારતના મોટા શહેરોના નાગરિકો સાથે તુલના કરીએ તો, આજે આપણે ઘણીવાર જાહેર સ્થળોએ કચરો ફેંકતા કે ટ્રાફિકના નિયમો તોડતા નાગરિકો જોઈએ છીએ. આજના શહેરોમાં ધનિક અને ગરીબ વચ્ચે મોટી ખાઈ જોવા મળે છે. હડપ્પીય લોકો આજના નાગરિકો કરતાં સામુદાયિક જવાબદારીઓ અને શિસ્ત બાબતે વધારે સભાન અને આદર્શ હતા તેવું કહી શકાય.