પ્રકરણ 5: ઇન્ડિયા અર્થાત ભારત

જવાબ: ભારતને આપણે એક એવા ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકીએ છીએ, જેની ઉત્તરે બરફીલા પર્વતો (હિમાલય) અને દક્ષિણે સમુદ્ર આવેલો છે. તે એક એવો પ્રદેશ છે જ્યાં પ્રારંભિક કાળથી જ આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક એકતા સ્થપાયેલી છે, જે વિવિધતામાં પણ માનવતાની એક મહાન જીવનધારાનું અભિન્ન અંગ બની ગઈ છે.

જવાબ: પ્રાચીન ભારતીયો દ્વારા આપણા દેશને મુખ્યત્વે ‘જંબુદ્વીપ’ અને ‘ભારત’ (અથવા ભારતવર્ષ) જેવાં નામો આપવામાં આવ્યાં હતાં. ત્યારબાદ વિદેશીઓ અને આક્રમણકારોના સંપર્કથી તે 'હિંદુ', 'ઇન્ડોઇ', 'હિન્ડોસ', 'હિન્દુસ્તાન' અને 'ઇન્ડિયા' તરીકે ઓળખાયો.

જવાબ/રૂપરેખા: નકશાનો અભ્યાસ કરતા આપણે નીચે મુજબની કુદરતી સીમાઓ સ્પષ્ટ જોઈ શકીએ છીએ:

• ઉત્તર દિશામાં: વિશાળ 'હિમાલય' (Himalayas) ની પર્વતમાળા અને વાયવ્યમાં 'હિન્દુ કુશ' (Hindu Kush) પર્વતો કુદરતી દીવાલની ગરજ સારે છે.
• દક્ષિણ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશામાં: ભારતીય દ્વીપકલ્પ ત્રણેય બાજુથી સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. પશ્ચિમમાં અરબ સાગર (Arabian Sea), પૂર્વમાં બંગાળનો ઉપસાગર (Bay of Bengal) અને દક્ષિણમાં હિંદ મહાસાગર કુદરતી સીમાઓ રચે છે.

જવાબ/રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓએ પાના 79 પર આપેલા મહાભારત કાળના નકશાનું બારીકાઈથી અવલોકન કરવાનું છે. તેમાં દર્શાવેલા ક્ષેત્રોમાંથી તમે ઐતિહાસિક સિરિયલો કે કથાઓમાં સાંભળેલા નામોની યાદી આ રીતે બનાવી શકો:

ગાંધાર (Gandhara), પાંચાલ (Panchala), મગધ (Magadha), કાશી (Kashi), કોસલ (Kosala), અવંતી (Avanti), સૌરાષ્ટ્ર (Saurashtra), કલિંગ (Kalinga), દ્રવિડ (Dravida), ચૌલ (Chola), અને પાંડ્ય (Pandya) વગેરે.

જવાબ: હા, 'હિમાચ્છાદિત પર્વતો' એટલે ભારતના ઉત્તરમાં આવેલી 'હિમાલય' પર્વતમાળા. વિષ્ણુ પુરાણના શ્લોક "ઉત્તરં યત્ સમુદ્રસ્ય હિમાદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણં..." એટલે કે "જે દેશ સમુદ્રની ઉત્તરે અને બરફીલા પર્વતોની દક્ષિણે આવેલો છે તેને ભારત કહે છે", તે ભૌગોલિક રીતે આપણા ભારત દેશની સીમાઓનું એકદમ સચોટ અને યોગ્ય સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરે છે.

જવાબ: હા, પાના 82 પર આપેલા ભારતીય બંધારણના મૂળ અંગ્રેજી લખાણના ભાગ-૧ (Part I) માં સ્પષ્ટ લખેલું છે: "India, that is Bharat, shall be a Union of States." આ દર્શાવે છે કે આપણા દેશના બંધારણે 'ઇન્ડિયા' અને 'ભારત' બંને નામોનો સત્તાવાર રીતે એક જ અર્થમાં સ્વીકાર કર્યો છે.

જવાબ/રૂપરેખા: પાના 81 પર આપેલી સિંધુ નદીના નામ પરથી ઉતરી આવેલા શબ્દોની સાંકળ (જેમ કે સિંધુ → હિન્દુ → ઇન્ડોઇ/ઇન્ડીકે) અને અન્ય વિગતોને આધારે કોષ્ટક આ રીતે ભરી શકાય:

• ફારસી: હિન્દુ
• ગ્રીક: ઇન્ડોઇ / ઇન્ડીકે
• લેટીન: ઇન્ડિયા (આપેલું છે)
• ચાઇનીઝ: યિન્દુ (પાના 81 ના ચાર્ટમાં દર્શાવ્યા મુજબ: સિંધુ → હિંદુ → ઇંદુ → યિન્દુ)
• એરેબિક અને ફારસી: હિન્દુ / અલ-હિંદ
• અંગ્રેજી: ઇન્ડિયા (આપેલું છે)
• ફ્રેન્ચ: ઇન્ડે (આપેલું છે)

જવાબ: પાના 75 પર શ્રી અરવિંદનું અવતરણ આપેલું છે: "ભારતમાં પ્રારંભિક કાળથી જ આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક એકતા સ્થાપિત થઈ ગઈ હતી..." તેનો અર્થ એ છે કે, ભારત માત્ર એક જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ હિમાલયથી લઈને સમુદ્ર સુધી ફેલાયેલી એક મહાન સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક ધારા છે. પ્રાચીન કાળથી અહીં ભૌગોલિક વિવિધતા હોવા છતાં લોકોના જીવનમૂલ્યોમાં એક અતૂટ આંતરિક એકતા રહેલી છે.

• (a) ઋગ્વેદમાં ભારતની સંપૂર્ણ ભૂગોળનું વર્ણન છે.
  જવાબ: ખોટું. (વેદોમાં અમુક નદીઓનો ઉલ્લેખ છે, સંપૂર્ણ ભૂગોળનો દાવો પાઠ્યપુસ્તકમાં નથી).
• (b) વિષ્ણુ પુરાણમાં સંપૂર્ણ ઉપખંડનું વર્ણન છે.
  જવાબ: ખરું. (શ્લોકમાં સમુદ્રની ઉત્તરે અને પર્વતોની દક્ષિણે એમ સમગ્ર પ્રદેશનું વર્ણન છે).
• (c) અશોકના સમયમાં, 'જંબુદ્વીપ'માં વર્તમાન ભારત, અફઘાનિસ્તાનનો કેટલાક ભાગ, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થતો હતો.
  જવાબ: ખરું.
• (d) મહાભારતમાં ઘણા પ્રદેશોની યાદી છે, જેમાં કાશ્મીર, કચ્છ અને કેરળ સહિત કેટલાક પ્રદેશોનો ઉલ્લેખ કરાયો છે.
  જવાબ: ખરું. (નકશા મુજબ દક્ષિણના કેરળ વગેરે રાજ્યો દર્શાવ્યા છે).
• (e) 'હિન્દુસ્તાન' શબ્દનો ઉપયોગ 2000 વર્ષ પહેલાં સર્વપ્રથમ એક યુનાની ગ્રીક શિલાલેખમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
  જવાબ: ખોટું. (ગ્રીકોએ ઇન્ડોઇ/ઇન્ડીકે શબ્દ વાપર્યો હતો).
• (f) પ્રાચીન ફારસી ભાષામાં, 'હિંદુ' શબ્દ હિંદુ ધર્મનો ઉલ્લેખ કરે છે.
  જવાબ: ખોટું. ('હિંદુ' શબ્દ સિંધુ નદી અને તેના પ્રદેશને દર્શાવવા માટે વપરાતો હતો, ધર્મ માટે નહીં).
• (g) ઇન્ડિયાને વિદેશી યાત્રીઓ દ્વારા ભારત નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
  જવાબ: ખોટું. (ભારત નામ પ્રાચીન ભારતીયો દ્વારા જ અપાયું હતું. વિદેશી યાત્રીઓએ ઇન્ડિયા નામ આપ્યું હતું).

રુપરેખા (વિદ્યાર્થીઓ માટે માર્ગદર્શન): આ પ્રશ્નમાં તમારે જાતે વિચારવાનું છે. દાખલા તરીકે, તમે લખી શકો છો કે, "જો મારો જન્મ 2000 વર્ષ પહેલાં થયો હોત, તો મેં દેશનું નામ 'આર્યાવર્ત' અથવા 'હિમસાગર દેશ' પસંદ કર્યું હોત, કારણ કે તે હિમાલય અને સાગરની વચ્ચે સુરક્ષિત છે." તમે તમારી પસંદગીનું કોઈ પણ તાર્કિક નામ વિચારીને તેના કારણો નોંધી શકો છો.

જવાબ/રુપરેખા: પ્રાચીન સમયમાં અત્યારના જેવા વાહનો ન હોવા છતાં લોકો નીચેના હેતુઓ માટે લાંબી મુસાફરી કરતા હતા:

• વેપાર અને વાણિજ્ય: એક દેશમાંથી મરી-મસાલા, કાપડ કે કિંમતી ધાતુઓ ખરીદવા અને વેચવા માટે વિદેશી મુસાફરો આવતા હતા.
• નવા પ્રદેશોની શોધ: નવી સંસ્કૃતિઓ જાણવા અને દુનિયાનું ભૌગોલિક જ્ઞાન મેળવવા.
• ધર્મ પ્રચાર અને યાત્રા: બૌદ્ધ કે અન્ય ધર્મોના પ્રચાર માટે અથવા પવિત્ર તીર્થસ્થાનોની મુલાકાત લેવા.
• વિજય અને આક્રમણ: સિકંદર જેવા વિદેશી આક્રમણકારો પોતાના સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કરવા અને સંપત્તિ મેળવવા યાત્રા કરતા હતા.
• આશ્રય કે સ્થળાંતર: કુદરતી આફતો, દુકાળ કે યુદ્ધથી બચવા લોકો નવા અને સુરક્ષિત વસવાટની શોધમાં સ્થળાંતર કરતા હતા.