પ્રકરણ 4: ઇતિહાસની સમયરેખા અને તેના સ્ત્રોતો

જવાબ: ઇતિહાસમાં સમયને માપવા માટે આપણે ચોક્કસ તારીખો, વર્ષો અને સમયરેખા (Timeline) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ. સામાન્ય રીતે, સમયને ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મ સાથે જોડીને ગણવામાં આવે છે.

• ઈસુના જન્મ પછીનાં વર્ષોને 'સા.સં.' અને 'ઇ.સ.' (CE - Common Era / સામાન્ય સંપત્તિ / ઇસવીસન) કહેવાય છે.
• ઈસુના જન્મ પહેલાંનાં વર્ષોને 'સા.સં.પૂ.' અને 'ઇ.સ.પૂર્વે' (BCE - Before Common Era / સામાન્ય સંપત્તિ પૂર્વે / ઇસવીસન પૂર્વે) તરીકે દર્શાવાય છે.

આ ઉપરાંત, લાંબા સમયગાળાને સમજવા માટે આપણે દાયકા (૧૦ વર્ષ), સદી (૧૦૦ વર્ષ) અને સહસ્ત્રાબ્દી (૧૦૦૦ વર્ષ) જેવા પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. ભારતમાં મોટાભાગના પંચાંગ (કેલેન્ડર) મુજબ મહિનાઓ અને દિવસો નક્કી કરવા માટે સૂર્ય અને ચંદ્રની સ્થિતિનો આધાર લેવામાં આવે છે, જેના દ્વારા પણ સમયનું સચોટ માપન થાય છે.

જવાબ: ઇતિહાસ સમજવા માટે વિવિધ સ્રોતો ખૂબ જ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે, કારણ કે તે ભૂતકાળના પુરાવા છે. ઇતિહાસના સ્રોતોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય:

• સાહિત્યિક સ્રોતો: જેમાં વેદો, કવિતાઓ, ઐતિહાસિક લેખો અને વિદેશી મુસાફરોના પ્રવાસ વર્ણનોનો સમાવેશ થાય છે.
• પુરાતત્વીય સ્રોતો: જેમાં ઉત્ખનન (ખોદકામ) માંથી મળેલાં જૂનાં મકાનો, હાડકાં, હથિયારો, માટીના વાસણો, સિક્કાઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોનો સમાવેશ થાય છે.

આ સ્રોતોની મદદથી આપણે તે સમયના રાજાઓ, લોકોની રહેણીકરણી, તેમનો ખોરાક, વ્યવસાય, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને કલા-કારીગરી વિશેની સચોટ માહિતી મેળવી શકીએ છીએ. ઇતિહાસકારો ગુપ્તચરની જેમ આ પુરાવાઓનો અભ્યાસ કરીને ભૂતકાળનું સાચું ચિત્ર આપણી સમક્ષ રજૂ કરે છે.

જવાબ: પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા ચિત્રો અને માહિતી પરથી આપણે શરૂઆતના માનવીઓ (આદિમાનવો) ના જીવન વિશે નીચે મુજબ જાણી શકીએ છીએ:

• રહેઠાણ: તેઓ પથ્થરની ગુફાઓ (Rock Shelters) માં સમૂહમાં રહેતા હતા.
• ખોરાક અને અગ્નિ: તેઓ ખોરાક માટે શિકાર કરતા હતા અને અગ્નિની શોધ કર્યા પછી તેઓ માંસ શેકીને ખાતા, પ્રકાશ મેળવતા અને જંગલી પ્રાણીઓથી રક્ષણ મેળવતા હતા.
• ઓજારો: તેઓ પથ્થર અને લાકડાને ઘસીને તેમાંથી શિકાર કરવા માટેનાં ઓજારો અને હથિયારો બનાવતા હતા.
• પહેરવેશ: તેઓ પ્રાણીઓના ચામડાને સાફ કરીને તેનો વસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરતા હતા.
• કલા: નવરાશના સમયમાં તેઓ ગુફાની દીવાલો પર રંગો વડે પ્રાણીઓના અને પોતાના જીવનના દ્રશ્યો (Rock Art) દોરતા હતા.

સમય જતાં તેઓએ નદી કિનારે સ્થાયી થઈને ખેતી અને પશુપાલનની શરૂઆત કરી અને ઘાસ-ફૂસનાં મકાનો બનાવી સ્થાયી જીવન જીવવાનું શરૂ કર્યું.

જવાબ/રૂપરેખા: આ એક વ્યક્તિગત પ્રશ્ન છે. તમારે તમારી પોતાની સૌથી જૂની યાદ વિશે વિચારવાનું છે. (ઉદાહરણ તરીકે: તમારો પહેલો શાળાનો દિવસ, પરિવાર સાથેનો કોઈ પ્રવાસ, અથવા તમારો પાંચમો જન્મદિવસ). આ યાદો નોંધો અને વિચારો કે તે ઘટના સમયે તમારી ઉંમર 3 કે 4 વર્ષની હશે. આ નાની યાદો જ તમારા પોતાના વ્યક્તિગત ઇતિહાસ (ભૂતકાળ) નો એક ભાગ છે.

જવાબ: હા, ભૂતકાળને સમજવાથી આપણને વર્તમાન વિશ્વને સમજવામાં ખૂબ જ મદદ મળે છે. આજે આપણે જે આધુનિક સુવિધાઓ, ભાષાઓ, ખોરાક અને સમાજવ્યવસ્થા જોઈએ છીએ, તે રાતોરાત નથી બન્યા. ભૂતકાળમાં આપણા પૂર્વજોએ કરેલી શોધો (જેમ કે અગ્નિ, પૈડું, ખેતી) અને તેમના અનુભવો પરથી જ આજનો માનવ સમાજ વિકસિત થયો છે. ઇતિહાસ આપણને એ સમજાવે છે કે આપણે ક્યાંથી આવ્યા છીએ અને આપણી સંસ્કૃતિનો વિકાસ કેવી રીતે થયો.

કેવી રીતે કરશો (રૂપરેખા):

1. એક કાગળ પર આડી લીટી (સમયરેખા) દોરો.
2. ડાબી બાજુ શરૂઆતના બિંદુ પર 1900 સા.સં. (CE) લખો અને જમણી બાજુ છેડે ચાલુ વર્ષ (દા.ત. 2024 સા.સં.) લખો.
3. સમયરેખા પર 10-10 વર્ષના અંતરે કાપા પાડો (જેમ કે 1910, 1920, 1930...).
4. 2000 સા.સં. ના બિંદુ પાસે "21મી સદીની શરૂઆત" એવું દર્શાવો.
5. તમારા દાદા-દાદીનો જન્મ જે વર્ષમાં થયો હોય (દા.ત. 1950), તમારા માતા-પિતાનો જન્મ (દા.ત. 1980), અને તમારો પોતાનો જન્મ (દા.ત. 2010) તે વર્ષના કાપા પર તીર દોરીને નામ લખો.

જવાબ: હા. સમયરેખામાં શૂન્ય (ઈસુના જન્મ) થી ડાબી તરફ પાછળ જતા, જ્યાં 8000 વર્ષથી 7001 વર્ષ પૂર્વેનો સમયગાળો આવે છે, તે સમયગાળાને 'આઠમી સહસ્ત્રાબ્દી સા.સં.પૂ. (8th Millennium BCE)' તરીકે ચિહ્નિત કરી શકાય.

કેવી રીતે કરશો (રૂપરેખા): તમારા ઘરના વડીલો સાથે બેસીને નીચે મુજબનું કોષ્ટક ભરો. (અહીં એક કાલ્પનિક ઉદાહરણ આપેલ છે, તમારે તમારી સાચી માહિતી ભરવાની છે).

જવાબ: હા, આપણા ઘરમાં તાંબા-પિત્તળના જૂના વાસણો કે જૂના સિક્કા જોવા મળે છે. આવી જૂની વસ્તુઓ અને ઇમારતો પરથી આપણને તે સમયના લોકોની રહેણીકરણી, તેમની આર્થિક સ્થિતિ (દા.ત. સિક્કા કઈ ધાતુના છે), તેમની કલા અને કારીગરી (વાસણો કે ઝવેરાત પરની કોતરણી), અને તે સમયની તકનીકી (Technology) વિશેની સચોટ માહિતી મળે છે. આ બધી વસ્તુઓ ઇતિહાસ જાણવાના મહત્ત્વના સ્રોત છે.

કેવી રીતે કરશો (રૂપરેખા): પેજ 62, 63 અને 68 પર સિક્કાઓ, ભોજપત્ર/તાડપત્ર, શિલાલેખ અને સ્મારકો (જેમ કે અશોકનો સ્તંભ) ના ચિત્રો છે. તમારે ચિત્રની બાજુમાં નોંધવાનું છે કે:

• સિક્કા: રાજાઓનો પરિચય, સમયગાળો અને ધાતુની માહિતી આપે છે.
• હસ્તપ્રતો/ભોજપત્ર: તે સમયની ભાષા, લિપિ અને સામાજિક નિયમો જણાવે છે.
• સ્મારકો (અશોક ચક્ર/સ્તંભ): પ્રાચીન કલા, શિલ્પકલા અને રાજાઓના સંદેશાઓ દર્શાવે છે.

જવાબ: પેજ 69-70 ના ચિત્રના અવલોકન પરથી આદિમાનવની નીચેની પ્રવૃત્તિઓ ઓળખી શકાય છે:

• અગ્નિનો ઉપયોગ: ચિત્રમાં માનવો અગ્નિ સળગાવતા અને તાપણું કરતા દેખાય છે, જે ઠંડીથી બચવા કે માંસ શેકવા માટે હોઈ શકે.
• ગુફા ચિત્રો દોરવા (Rock Art): એક માનવ ગુફાની દીવાલ પર પ્રાણીઓના ચિત્રો દોરી રહ્યો છે, જે તેમની કલા અને સંચારનું માધ્યમ દર્શાવે છે.
• ઓજારો બનાવવા: કેટલાક લોકો પથ્થરને ઘસીને હથિયારો કે ઓજારો બનાવતા જોવા મળે છે, જેનો ઉપયોગ શિકાર માટે થતો હતો.
• ચામડાનો ઉપયોગ: નીચેની તરફ કેટલાક માનવો પ્રાણીઓના ચામડાને સાફ કરીને તેને પહેરવા લાયક બનાવી રહ્યા છે.

જવાબ: પેજ 71-72 ના ચિત્રમાં સ્થાયી ખેડૂત સમુદાયની નીચેની પ્રવૃત્તિઓ જોવા મળે છે:

• ખેતરમાં પાકની કાપણી કરવી (દાતરડા જેવા ઓજારથી).
• પાકને એકઠો કરીને રહેઠાણ તરફ લઈ જવો.
• પશુપાલન (ઘેટાં-બકરાં અને કૂતરાઓનું પાલન).
• સ્ત્રીઓ દ્વારા અનાજ દળવાની કે રાંધવાની પ્રવૃત્તિ (ચૂલા અને માટીના વાસણોનો ઉપયોગ).
• લાકડાં કાપીને ઝૂંપડાં (ઘાસ-ફૂસના રહેઠાણ) બનાવવાની પ્રવૃત્તિ.

ચર્ચાની રૂપરેખા: વર્ગમાં ચર્ચા કરો કે શરૂઆતમાં શિકાર અને ખોરાક એકઠો કરવામાં કદાચ સ્ત્રી અને પુરુષ બંને સમાન રીતે કામ કરતા હશે. ચિત્રમાં દર્શાવ્યા મુજબ મહિલાઓ કદાચ રંગો બનાવવા, ઘરના કામ કે બાળઉછેરમાં વધુ સમય આપતી હશે, જ્યારે પુરુષો શિકાર કે ભારે ખેતીકામ કરતા હશે. જોકે, આ ભૂમિકાઓ દરેક કબીલામાં અલગ-અલગ પણ હોઈ શકે છે.

રૂપરેખા:

• તમારા ગામના સૌથી વૃદ્ધ વ્યક્તિઓનો ઈન્ટરવ્યુ લો.
• ગામમાં આવેલું જૂનું મંદિર, કૂવો કે પંચાયત ઘરના બાંધકામની સાલ નોંધો.
• પરિવારના જૂના દસ્તાવેજો કે ફોટાઓ ભેગા કરી એક સુંદર ફાઈલ બનાવો અને ક્રમબદ્ધ ઇતિહાસ લખો.

જવાબ: હા, આપણે ઇતિહાસકારોની સરખામણી ગુપ્તચર સાથે ચોક્કસ કરી શકીએ. જેમ એક ગુપ્તચર ગુનાના સ્થળેથી આંગળીઓના નિશાન (Fingerprints), કોઈ વસ્તુઓ કે સાક્ષીઓ જેવા નાના-નાના પુરાવાઓ ભેગા કરીને આખી ઘટનાની કડીઓ જોડે છે અને સત્ય સુધી પહોંચે છે, તેવી જ રીતે ઇતિહાસકારો જૂના સિક્કા, શિલાલેખો, ખંડેર, અને હસ્તપ્રતો જેવા ઇતિહાસના સ્રોતોનો બારીકાઈથી અભ્યાસ કરે છે. આ પુરાવાઓને જોડીને તેઓ સેંકડો વર્ષ પહેલાં બનેલી ઐતિહાસિક ઘટનાઓનું પુનર્નિર્માણ કરે છે.

A. સમયરેખા પર નીચેની તારીખોને સમય પ્રમાણે ક્રમમાં ગોઠવો: 323 સા.સં. (CE), 333 સા.સં.પૂ (BCE), 100 સા.સં. (CE), 100 સા.સં.પૂ (BCE), 1900 સા.સં.પૂ (BCE), 1090 સા.સં. (CE), 2024 સા.સં. (CE)

જવાબ (સૌથી જૂનાથી નવા ક્રમમાં):

1. 1900 સા.સં.પૂ (BCE)
2. 333 સા.સં.પૂ (BCE)
3. 100 સા.સં.પૂ (BCE)
4. 100 સા.સં. (CE)
5. 323 સા.સં. (CE)
6. 1090 સા.સં. (CE)
7. 2024 સા.સં. (CE)

B. જો સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્તનો જન્મ 320 સા.સં. (CE)માં થયો હતો તો તેને કઈ સદી સાથે સંબંધ હતો ? બુદ્ધના જન્મથી તેમના જન્મમાં કેટલા વર્ષોનું અંતર છે ?

જવાબ: 320 સા.સં. (CE) એટલે ચોથી (4થી) સદી કહેવાય. બુદ્ધનો જન્મ ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મ પહેલાં (આશરે 563 સા.સં.પૂ. (BCE) માં) થયો હતો. તેથી, 563 (BCE) અને 320 (CE) વર્ષોનો સરવાળો કરીએ તો (563 + 320), બુદ્ધના જન્મ અને ચંદ્રગુપ્તના જન્મ વચ્ચે આશરે 883 વર્ષોનું અંતર છે.

C. ઝાંસીની રાણીનો જન્મ 1828 સા.સં. (CE)માં થયો હતો. તો તેને કઈ સદી સાથે સંબંધ છે ? ભારતની સ્વતંત્રતાના કેટલાં વર્ષો પહેલાં તેમનો જન્મ થયો હતો ?

જવાબ: 1828 સા.સં. (CE) એટલે ઓગણીસમી (19મી) સદી કહેવાય. ભારતને 1947 સા.સં. (CE) માં સ્વતંત્રતા મળી હતી. તેથી (1947 - 1828 = 119), ભારતની સ્વતંત્રતાના 119 વર્ષ પહેલાં તેમનો જન્મ થયો હતો.

D. '12,000 વર્ષ પૂર્વેને દિનાંકમાં ફેરવો.'

જવાબ: આજથી (એટલે કે આશરે 2000 સા.સં. (CE) થી) 12,000 વર્ષ પૂર્વેની ગણતરી કરવા માટે, 12,000 માંથી 2,000 વર્ષ બાદ કરવા પડે. તેથી, 12,000 વર્ષ પૂર્વે એટલે 10,000 સા.સં.પૂ. (BCE) નો સમયગાળો કહેવાય.

રૂપરેખા: શાળામાંથી નજીકના મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય) ની મુલાકાત ગોઠવો. મુલાકાત પહેલાં ત્યાં કયા રાજાના કે કયા સમયગાળાના અવશેષો છે તે શિક્ષકને પૂછી લો. ત્યાં જઈને જૂના સિક્કાઓ, તલવારો, માટીના વાસણો, અને શિલાલેખોને ધ્યાનથી જુઓ. કઈ વસ્તુ કઈ ધાતુની છે અને કેટલી જૂની છે તેની એક નોટબુકમાં નોંધ કરો અને વર્ગખંડમાં આવીને 1-2 પાનાનો અહેવાલ તૈયાર કરો.

રૂપરેખા: તમારા આચાર્યશ્રીની મદદથી શહેરના કોઈ જાણીતા પુરાતત્વવિદ્ કે કોલેજના ઇતિહાસના પ્રોફેસરને આમંત્રણ પત્ર લખો. તેઓ જ્યારે આવે ત્યારે સ્થાનિક ઇતિહાસ (તમારા શહેર કે ગામનો ઇતિહાસ) શા માટે જાણવો જોઈએ અને પુરાતત્વીય ખોદકામ કેવી રીતે થાય છે તે વિષય પર વ્યાખ્યાન સાંભળો અને અંતે તેમને પ્રશ્નો પૂછો.