પ્રકરણ 2: મહાસાગરો અને ખંડો
પાઠમાં આપેલ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પાઠના અંતમાં આપેલ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ, પ્રોજેક્ટનું સૉલ્યુશન
ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન
૧. પેજ 27: મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો
પ્રશ્ન 1: મહાસાગર અને ખંડો શું છે? તેમનાં નામ શું છે અને તેમનું વિતરણ કેવી રીતે થાય છે?
જવાબ:
- મહાસાગર (Ocean): પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલા ખારા પાણીના અત્યંત વિશાળ અને ઊંડા જળરાશિને 'મહાસાગર' કહેવામાં આવે છે.
તેમના નામ: પૃથ્વી પર મુખ્ય ૫ મહાસાગરો આવેલા છે: ૧. પેસિફિક (પ્રશાંત) મહાસાગર, ૨. એટલાન્ટિક મહાસાગર, ૩. હિંદ મહાસાગર, ૪. દક્ષિણ મહાસાગર અને ૫. આર્કટિક મહાસાગર. - ખંડ (Continent): પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલા જમીનના (ભૂમિભાગના) વિશાળ અને સળંગ હિસ્સાને ભૌગોલિક ભાષામાં 'ખંડ' કહેવામાં આવે છે.
તેમના નામ: પૃથ્વી પર કુલ ૭ ખંડો આવેલા છે: ૧. એશિયા, ૨. આફ્રિકા, ૩. ઉત્તર અમેરિકા, ૪. દક્ષિણ અમેરિકા, ૫. એન્ટાર્કટિકા, ૬. યુરોપ અને ૭. ઑસ્ટ્રેલિયા. - વિતરણ (Distribution): પૃથ્વીનો આશરે 7/10 ભાગ મહાસાગરોના પાણીથી ઘેરાયેલો છે. પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જમીન (ખંડો) નો વિસ્તાર વધુ છે, જ્યારે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં પાણી (મહાસાગરો) નો વિસ્તાર અત્યંત વિશાળ છે, આથી બધા જ મહાસાગરો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.
પ્રશ્ન 2: મહાસાગર અને ખંડો પૃથ્વી પરના જીવનને જેમાં માનવજીવન પણ સમાવિષ્ટ છે, તેને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે?
જવાબ: મહાસાગરો અને ખંડો પૃથ્વીના જૈવમંડળનો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે અને તે માનવજીવનને નીચે મુજબ પ્રભાવિત કરે છે:
- પૃથ્વીનાં ફેફસાં: મહાસાગરો પૃથ્વીનાં 'ફેફસાં' તરીકે કાર્ય કરે છે, જે હવા શુદ્ધ અને આરોગ્યદાયી રાખવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
- ખોરાક અને ઔષધિઓ: મહાસાગરો માનવી માટે ખોરાક અને ઔષધિઓનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
- વસવાટ અને સંસાધનો: ખંડો (જમીન) માનવીઓ, વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ માટે મુખ્ય વસવાટ પૂરો પાડે છે. ખંડો પર જ માનવ સંસ્કૃતિનો વિકાસ થયો છે.
- પ્રદૂષણ અને જોખમ: વધતી જતી માનવ પ્રવૃત્તિઓએ મહાસાગરોને ભારે પ્રદૂષિત કર્યા છે. આપણે દર વર્ષે લાખો ટન પ્લાસ્ટિક સમુદ્રમાં ફેંકીએ છીએ, જેનાથી દરિયાઈ પ્રાણીઓ અને પર્યાવરણ જોખમમાં છે. વધુ પડતી માછીમારીને કારણે દરિયાઈ જીવનમાં ઘટાડો થયો છે. આથી, ભવિષ્ય માટે મહાસાગરોને બચાવવા એ માનવજાત માટે સામૂહિક જવાબદારી છે.
૨. પેજ 29: ચાલો શોધીએ
પ્રશ્ન 1: નકશામાં દેખાતી વર્તુળાકાર રેખાઓને શું કહેવામાં આવે છે? અને શું તમે જાણો છો કે બે ધ્રુવોથી નીકળતી રેખાઓને શું કહેવાય છે?
વિસ્તૃત જવાબ: પૃથ્વીના ગોળા કે નકશા પર દોરેલી કાલ્પનિક આડી વર્તુળાકાર રેખાઓને 'અક્ષાંશવૃત્તો' (Latitudes) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ઉત્તર ધ્રુવ અને દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી અને બંને ધ્રુવો પાસેથી નીકળતી કાલ્પનિક ઊભી રેખાઓને 'રેખાંશવૃત્તો' (Longitudes) કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 2: કયા ગોળાર્ધમાં વિસ્તૃત જળરાશિ છે?
વિસ્તૃત જવાબ: દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં (Southern Hemisphere) સૌથી વધુ વિસ્તૃત જળરાશિ (મહાસાગરો) આવેલી છે. આથી જ તેને 'જળ ગોળાર્ધ' પણ કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 3: તમારા મતે ઉત્તર તથા દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં પાણીનું પ્રમાણ કેટલું હોઈ શકે તેની સમૂહમાં ચર્ચા કરો. (પ્રવૃત્તિની રૂપરેખા)
કેવી રીતે કરાવવી: વર્ગખંડમાં પૃથ્વીનો ગોળો (Globe) લાવો. વિદ્યાર્થીઓને બે જૂથમાં વહેંચીને નિરીક્ષણ કરવા કહો. તેમને નોંધવા કહો કે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં જમીન (ખંડો) વધુ છે, જ્યારે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં હિંદ મહાસાગર, પ્રશાંત મહાસાગર, એટલાન્ટિક મહાસાગર અને દક્ષિણ મહાસાગરનો મોટો હિસ્સો છે.
અંદાજિત આંકડા મુજબ ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આશરે 60% જમીન અને 40% પાણી છે, જ્યારે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આશરે 81% પાણી અને 19% જમીન છે.
પ્રશ્ન 4: શું બધા મહાસાગરો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, અથવા અલગ છે?
વિસ્તૃત જવાબ: પૃથ્વી પરના તમામ મહાસાગરો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. તેમની વચ્ચે જમીનની કોઈ એવી સંપૂર્ણ આડશ નથી જે પાણીને એકબીજામાં ભળતું અટકાવે.
૩. પેજ 31: ચાલો, વિચારીએ
પ્રશ્ન 1: પૃથ્વી પર પાણી વિપુલ માત્રામાં ઉપલબ્ધ હોવા છતાં ‘પાણીની તંગી’ કે ‘જળસંકટ’ની આટલી બધી ચર્ચા શા માટે કરવામાં આવે છે?
વિસ્તૃત જવાબ: પૃથ્વીનો 71% ભાગ પાણીથી ઘેરાયેલો છે, પરંતુ તેમાંથી લગભગ 97% પાણી મહાસાગરોમાં ખારા પાણી સ્વરૂપે છે, જે પીવા, ખેતી કે ઉદ્યોગો માટે સીધું વાપરી શકાતું નથી. બાકીના 3% મીઠા પાણીમાંથી પણ મોટો ભાગ હિમનદીઓ (Glaciers) માં બરફ સ્વરૂપે છે. મનુષ્યના ઉપયોગ માટે માત્ર 1% કરતાં પણ ઓછું મીઠું પાણી (નદીઓ, સરોવરો અને ભૂગર્ભજળ) ઉપલબ્ધ છે. વધતી વસ્તી, જળ પ્રદૂષણ અને પાણીના બેફામ ઉપયોગને કારણે આ સ્ત્રોતો ઘટી રહ્યા છે, તેથી જળસંકટની ચર્ચા થાય છે.
પ્રશ્ન 2: તમે પાણી બચાવવાની કઈ રીતો જાણો છો? તેમાંથી કઈ કઈ રીતોનો ઉપયોગ તમારા ઘર, શાળા, ગામ, નગર, કે શહેરમાં થતો જોવા મળ્યો છે. (પ્રોજેક્ટની રૂપરેખા)
પ્રોજેક્ટ રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓને "જળ એ જ જીવન" વિષય પર સર્વે કરવા આપો.
- ઘરમાં: નળ ટપકતો હોય તો પ્લમ્બર બોલાવવો, બ્રશ કરતી વખતે નળ બંધ રાખવો, સ્નાન માટે શાવરને બદલે ડોલનો ઉપયોગ કરવો, શાકભાજી ધોયેલું પાણી છોડવાંમાં નાખવું.
- શાળા/ગામમાં: વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ (Rainwater Harvesting) કરવો, ચેકડેમ બનાવવા, શાળાના બગીચામાં ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવો. વિદ્યાર્થીઓ પોતાના વિસ્તારમાં આમાંથી શું થાય છે તેનો અહેવાલ તૈયાર કરશે.
૪. પેજ 32: ચાલો, શોધીએ
પ્રવૃત્તિનો ઉકેલ: નકશાનું અવલોકન કરીને કોષ્ટકમાં ખરાની (✔) નિશાની કરવાની છે.
- પેસેફિક (પ્રશાંત) મહાસાગર: ઉત્તર ગોળાર્ધ (✔) અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ (✔)
- એટલાન્ટિક મહાસાગર: ઉત્તર ગોળાર્ધ (✔) અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ (✔)
- હિંદ મહાસાગર: ઉત્તર ગોળાર્ધ (✔) [ભારતની દક્ષિણે થોડો ભાગ] અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ (✔) [મોટો ભાગ]
- દક્ષિણ મહાસાગર: માત્ર દક્ષિણ ગોળાર્ધ (✔)
- આર્કટિક મહાસાગર: માત્ર ઉત્તર ગોળાર્ધ (✔)
૫. પેજ 36: ચાલો, શોધીએ
પ્રશ્ન 1: ચોરસની સંખ્યા ગણી સૌથી મોટા ખંડ અને સૌથી નાના ખંડનું નામ આપો.
જવાબ: સૌથી મોટો ખંડ એશિયા (સૌથી વધુ ગુલાબી ચોરસ) અને સૌથી નાનો ખંડ ઑસ્ટ્રેલિયા (સૌથી ઓછા પીળા ચોરસ) છે.
પ્રશ્ન 2: આપેલ યાદીમાં કયો ખંડ મોટો છે?
- ઉત્તર અમેરિકા કે દક્ષિણ અમેરિકા? (જવાબ: ઉત્તર અમેરિકા)
- આફ્રિકા કે ઉત્તર અમેરિકા? (જવાબ: આફ્રિકા)
- એન્ટાર્કટિકા કે ઑસ્ટ્રેલિયા? (જવાબ: એન્ટાર્કટિકા)
પ્રશ્ન 3: યુરોપ અને એશિયા ખંડ માટે એક જ રંગ આકૃતિમાં પૂરો અને તેને ‘યુરેશિયા’ ખંડ એવું નામ આપ્યા બાદ તેની સરખામણી દક્ષિણ અમેરિકા ખંડના કદ સાથે કરો.
જવાબની રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીઓને યુરોપના લીલા ચોરસ અને એશિયાના ગુલાબી ચોરસનો સરવાળો કરવા કહો. સ્પષ્ટ જોઈ શકાશે કે આ બંને ભેગા થઈને બનતો વિસ્તાર (યુરેશિયા) દક્ષિણ અમેરિકાના કદ કરતાં ઘણો વધારે મોટો છે.
પ્રશ્ન 4: નાના ખંડથી શરૂ કરી મોટા ખંડની યાદી ક્રમમાં બનાવો. (ચડતા ક્રમમાં વિસ્તાર મુજબ)
જવાબ:
- ઑસ્ટ્રેલિયા
- યુરોપ
- એન્ટાર્કટિકા
- દક્ષિણ અમેરિકા
- ઉત્તર અમેરિકા
- આફ્રિકા
- એશિયા
૬. પેજ 39: પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ
પ્રશ્ન 1. નીચેના શબ્દો સમજાવો:
- (a) ખંડ (Continent): પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલા જમીનના (ભૂમિભાગના) વિશાળ અને સળંગ હિસ્સાને ભૌગોલિક ભાષામાં 'ખંડ' કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વી પર જમીનનો વિસ્તાર આવા મોટા ભાગોમાં વહેંચાયેલો છે. પૃથ્વી પર કુલ ૭ ખંડો આવેલા છે: એશિયા, આફ્રિકા, ઉત્તર અમેરિકા, દક્ષિણ અમેરિકા, એન્ટાર્કટિકા, યુરોપ અને ઑસ્ટ્રેલિયા. આપણો દેશ ભારત 'એશિયા' ખંડમાં આવેલો છે.
- (b) મહાસાગર (Ocean): પૃથ્વીની સપાટી પર આવેલા ખારા પાણીના અત્યંત વિશાળ અને ઊંડા જળરાશિને 'મહાસાગર' કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીનો આશરે 71% ભાગ આવા જળરાશિથી ઘેરાયેલો છે અને બધા જ મહાસાગરો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. પૃથ્વી પર મુખ્ય ૫ મહાસાગરો આવેલા છે: પેસિફિક (પ્રશાંત) મહાસાગર, એટલાન્ટિક મહાસાગર, હિંદ મહાસાગર, દક્ષિણ મહાસાગર અને આર્કટિક મહાસાગર.
- (c) દ્વીપ (Island - ટાપુ): જે જમીનના ટુકડાની ચારે બાજુ પાણી (સમુદ્ર, મહાસાગર કે સરોવર) આવેલું હોય, એટલે કે જે ચારે તરફથી પાણીથી ઘેરાયેલો હોય તેને 'દ્વીપ' અથવા 'ટાપુ' કહેવામાં આવે છે. તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાં જણાવ્યા મુજબ, ગ્રીનલેન્ડ એ વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ છે. આ ઉપરાંત, ભારતમાં પણ બંગાળના ઉપસાગરમાં 'અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ' અને અરબી સમુદ્રમાં 'લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ' આવેલા છે.
પ્રશ્ન 2. ચાલો આપણે દોરીએ - આ પ્રકરણના નકશાઓ જોયા વિના, ખંડોને કોરા કાગળ પર દોરો અને તેમાં રંગ પૂરો...
માર્ગદર્શન: વિદ્યાર્થીઓને કોરા કાગળ પર સ્મૃતિના આધારે દુનિયાનો નકશો દોરવા કહો, જેમાં સાત ખંડોના આકાર બનાવીને અલગ અલગ રંગ પૂરવાના રહેશે. ત્યારબાદ પાઠ્યપુસ્તકના પેજ 32 પર આપેલ આકૃતિ 2.3 સાથે તેની સરખામણી કરાવવી.
પ્રશ્ન 3. ચાલો આપણે કરીએ - નીચે આપેલા વિશ્વના રેખાંકિત નકશા પર તમામ ખંડો અને મહાસાગરોનાં નામ નિર્દેશ કરો. (નકશાપૂર્તિ)
માર્ગદર્શન: પેજ 39 પર દુનિયાનો આઉટલાઇન (કોરો) નકશો આપવામાં આવ્યો છે. તેમાં નીચે મુજબની વિગતો દર્શાવવી:
- સાત ખંડો (Continents): નકશામાં યોગ્ય સ્થાને એશિયા, આફ્રિકા, ઉત્તર અમેરિકા, દક્ષિણ અમેરિકા, એન્ટાર્કટિકા, યુરોપ અને ઑસ્ટ્રેલિયા ખંડોના નામ લખાવવા અને તેમને અલગ-અલગ રંગથી દર્શાવવા.
- પાંચ મહાસાગરો (Oceans): નકશાના ભૂરા (જળ) વિસ્તારમાં પેસિફિક (પ્રશાંત) મહાસાગર, એટલાન્ટિક મહાસાગર, હિંદ મહાસાગર, દક્ષિણ મહાસાગર અને આર્કટિક મહાસાગરનું ચોક્કસ સ્થાન દર્શાવવું.
- ભારતની સ્થિતિ: એશિયા ખંડની દક્ષિણે આવેલ આપણા દેશ 'ભારત' (INDIA) ને ઓળખીને ત્યાં નામ નિર્દેશન કરવું.
૭. પેજ 40: ચાલો રમીએ - શબ્દરમત (અંગ્રેજી પઝલ)
પેજ 40 પર 1 થી 10 નંબરની અંગ્રેજી મૂળાક્ષરોવાળી એક પઝલ (ખૂટતા અક્ષરો મૂકવાની પ્રવૃત્તિ) આપેલી છે. તેમાં પાઠમાં આવતા ભૌગોલિક નામોના સ્પેલિંગ પૂરા કરવાના છે. આપેલા અક્ષરોના સંકેતો પરથી નીચે મુજબના સ્પેલિંગ ઉકેલી શકાય છે:
- CONTINENT (આપેલ સંકેત: CONT NENT) - જેનો અર્થ થાય છે 'ખંડ'.
- ANTARCTICA (આપેલ સંકેત: NT RCT C) - એન્ટાર્કટિકા ખંડ.
- GREENLAND (આપેલ સંકેત: REEN N) - વિશ્વનો સૌથી મોટો ટાપુ, ગ્રીનલેન્ડ.
- PACIFIC (આપેલ સંકેત: P C C) - પેસિફિક મહાસાગર.
- EUROPE (આપેલ સંકેત: E R P) - યુરોપ ખંડ.
પ્રોજેક્ટ/પ્રવૃત્તિ રુપરેખા (શિક્ષક માટે): આ પઝલમાં વિદ્યાર્થીઓએ મુખ્યત્વે અંગ્રેજીના ખૂટતા અક્ષરો (ખાસ કરીને સ્વર - A, E, I, O, U) ઉમેરીને સ્પેલિંગ પૂરા કરવાના છે. તમે વર્ગખંડમાં બ્લેકબોર્ડ પર આ પઝલ દોરી શકો છો અને 1 થી 10 શબ્દો માટે વિદ્યાર્થીઓને જૂથમાં વહેંચીને સ્પર્ધાત્મક રીતે આ પઝલ ઉકેલાવી શકો છો. આનાથી તેઓ ખંડો અને મહાસાગરોના અંગ્રેજી સ્પેલિંગ રમતા-રમતા સરળતાથી શીખી જશે.