સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 17 ભૂમિસ્વરૂપો - સ્વાધ્યાય

૧) ગ્રામીણ જીવનનિર્વાહ

જવાબ: ગ્રામીણ જીવનમાં લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી અને પશુપાલન હોય છે. જે લોકો પાસે જમીન નથી તેઓ ખેતમજૂરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. કેટલાક લોકો પાસે ઓછી જમીન હોય છે અને તેઓ વરસાદ પર આધાર રાખીને ખેતી કરે છે. ખેતી ઉપરાંત, કેટલાક લોકો સુથારીકામ, લુહારીકામ, દરજીકામ કે ચા-નાસ્તાની દુકાન જેવા વ્યવસાયો પણ કરે છે. ઘણા લોકો આવક માટે પશુપાલન (ગાય, ભેંસ) પણ કરે છે અને દૂધ વેચીને પૈસા કમાય છે. ગામડાના લોકો રોજગારી મેળવવા માટે શહેરમાં પણ જતાં હોય છે.

૨) શહેરી જીવનનિર્વાહ

જવાબ: શહેરમાં રોજગારી મેળવવી એ કપરું કામ છે, પરંતુ ત્યાં વિવિધ પ્રકારના વ્યવસાયો ઉપલબ્ધ હોય છે. શહેરમાં લોકો દુકાનોમાં નોકરી કરે છે, ઑફિસમાં કામ કરે છે, રસ્તા પર બેસીને કે હરતાં-ફરતાં નાનો વેપાર કરે છે. કેટલાક લોકો શાળા કે કૉલેજમાં ભણાવવાનું કામ કરે છે, જ્યારે કેટલાક મજૂરી કે કૌશલ્ય આધારિત કામ મેળવીને જીવનનિર્વાહ કરે છે. શહેરમાં કપડાંની ફેક્ટરીઓ જેવી ઔદ્યોગિક વસાહતોમાં પણ કામ મળી રહે છે. આ ઉપરાંત, સ્વરોજગારના અનેક વિકલ્પો પણ હોય છે, જેમ કે ચોકલેટ જેવી વસ્તુઓ બનાવીને વેચવી. એક અંદાજ મુજબ, શહેરમાં રોજગારી મેળવતા કુલ વ્યક્તિઓ પૈકી ૧૨% લોકો રસ્તા પરથી રોજગારી મેળવે છે.

૩) શહેરમાં છૂટક રોજગારી

જવાબ: શહેરમાં છૂટક રોજગારીનું પ્રમાણ વધારે જોવા મળે છે. રોડ ઉપર કે તેની આસપાસ શાકભાજી વેચનાર, ફૂલ વેચનાર, સાયકલ પંક્ચરની મરામત કરનાર, બૂટપૉલિશ કરનાર, સોડા-શરબતની દુકાન ચલાવનાર, પીવાનું પાણી કે રમકડાં વેચનાર જેવી અનેક વ્યક્તિઓ છૂટક રોજગારી મેળવે છે. આ પ્રકારની રોજગારી માટે કોઈ ખાસ કાયમી નોકરી હોતી નથી, પરંતુ કૌશલ્યને આધારે કામ મળી રહે છે. જોકે, રોડ પર કામ કરતા લોકો ટ્રાફિકની સમસ્યા અને અકસ્માત જેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો પણ કરે છે.

૪) પશુપાલન અને ખેતમજૂરી

જવાબ: ગ્રામીણ જીવનમાં પશુપાલન અને ખેતમજૂરી જીવનનિર્વાહના મુખ્ય સાધનો છે. જે લોકો પાસે જમીન નથી અથવા ઓછી છે, તેઓ ખેતરમાં મજૂરી કરીને કમાણી કરે છે. મજૂરીનું કામ બારેમાસ મળતું ન હોવાથી તેમને ઘણીવાર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. આ ઉપરાંત, પશુપાલન પણ એક અગત્યનો વ્યવસાય છે. લોકો ગાય કે ભેંસ પાળીને તેમનું દૂધ વેચીને આવક મેળવે છે, જે બાકીના સમયમાં તેમનું ગુજરાન ચલાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

• (૧) ખેતમજૂરી - (c) બારેમાસ કામ ન પણ મળે.
• (૨) કૌશલ્ય આધારે કામ - (b) એક કરતાં વધુ રીતે કમાઈ શકાય છે.
• (૩) ઔદ્યોગિક રોજગારી - (a) કાયમી કામ મળી રહે છે.