પ્રકરણ 13: કાર્યનું મૂલ્ય

જવાબ: લોકો મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલા હોય છે: પહેલી 'આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ' (જેમ કે વેપાર કરવો, ખેતી કરવી, ઓફિસ કે કારખાનામાં કામ કરવું) અને બીજી 'બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ' (જેમ કે ઘરકામ કરવું, બાળકોની દેખરેખ રાખવી કે સામાજિક સેવા કરવી).

જવાબ: આ પ્રવૃત્તિઓ થકી વ્યક્તિ પોતાનું અને પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવે છે (આર્થિક પ્રવૃત્તિ દ્વારા). જ્યારે બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પરિવાર અને સમાજમાં પ્રેમ, સહકાર, હૂંફ અને કલ્યાણની ભાવનાનું નિર્માણ થાય છે.

(નોંધ: વાર્તાના અન્ય પાત્રો માટે પણ આ જ રીતે કોષ્ટક પૂર્ણ કરવું.)

જવાબ: કબીરના દાદા બાળકોને મફતમાં ભણાવે છે, તેથી તે સંપૂર્ણપણે 'બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ' છે કારણ કે તેમાં કોઈ નાણાકીય અપેક્ષા નથી. શાળામાં શિક્ષક જે ભણાવે છે તે 'આર્થિક પ્રવૃત્તિ' છે કારણ કે તેમને તેમના શિક્ષણ કાર્યના બદલામાં શાળા તરફથી નાણાકીય વળતર (પગાર) મળે છે.

જવાબ: પરિવાર માટે માતા-પિતા દ્વારા ભોજન બનાવવું, બાળકોને શાળાના કામમાં મદદ કરવી, બીમાર દાદા-દાદીની સંભાળ લેવી વગેરે બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તે જરૂરી છે કારણ કે તેનાથી પરિવારના સભ્યો વચ્ચે પ્રેમ, સુરક્ષા અને એકતાની ભાવના મજબૂત બને છે.

જવાબ: શાળાએ જતા માર્ગમાં દુકાનદારને સામાન વેચતા, રિક્ષા કે વાહન ચાલકોને વાહન ચલાવતા અને મજૂરોને બાંધકામ સ્થળે કામ કરતા જોઈ શકાય છે. તેમને વળતર તરીકે રિક્ષાચાલકને મુસાફરો પાસેથી ભાડું, દુકાનદારને સામાન વેચવાથી નફો અને મજૂરોને તેમની મહેનતના બદલામાં રોકડ મજૂરી મળતી હોય છે.

• ૧. ભઠિયારો (Baker): (✔) - આર્થિક પ્રવૃત્તિ
• ૨. દરજી: (✔) - આર્થિક પ્રવૃત્તિ
• ૩. ખેડૂતો તેમના ટ્રેક્ટરનું રીપેરીંગ કરી રહ્યાં છે: (આ બિન-આર્થિક ગણાય કારણ કે પોતાનું કામ છે, આવક નથી)
• ૪. ડૉક્ટર: (✔) - આર્થિક પ્રવૃત્તિ
• ૫. માતાપિતા તેમના પરિવાર માટે રાત્રિભોજન રાંધે છે: (બિન-આર્થિક)
• ૬. વૈજ્ઞાનિક: (✔) - આર્થિક પ્રવૃત્તિ
• ૭. બીમાર દાદા-દાદી અને નાના-નાનીની સંભાળ રાખતી વ્યક્તિ: (બિન-આર્થિક)

ખાલી હરોળ (૮ અને ૯) માટે ઉદાહરણો:

• ૮. પ્રવૃત્તિ: સુથાર (ફર્નિચર બનાવનાર) | નાણાં-સંબંધિત મૂલ્ય: ફર્નિચર બનાવીને વેચવાથી આવક થાય છે દા.ત., 1000 રૂપિયામાં ખુરશી વેચવી. - (✔)
• ૯. પ્રવૃત્તિ: શિક્ષક દ્વારા ટ્યુશન ચલાવવું | નાણાં-સંબંધિત મૂલ્ય: વિદ્યાર્થીઓને ભણાવીને માસિક ફી મેળવવી. - (✔)

જવાબ: જે પ્રવૃત્તિઓ નાણાં કમાવવા, આવક મેળવવા કે આજીવિકા માટે કરવામાં આવે છે તેને 'આર્થિક પ્રવૃત્તિ' કહે છે (દા.ત., નોકરી, વેપાર). તેનાથી વિપરીત, જે પ્રવૃત્તિઓ પ્રેમ, લાગણી, સામાજિક સેવા કે વ્યક્તિગત સંતોષ માટે કરવામાં આવે છે અને જેમાં નાણાકીય વળતરનો કોઈ ઉદ્દેશ હોતો નથી, તેને 'બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ' કહે છે (દા.ત., સામુદાયિક સેવા, પરિવારની દેખરેખ).

જવાબ: લોકો પોતાની કુશળતા અને વ્યવસાય અનુસાર વિવિધ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.
ઉદાહરણ: ખેડૂત પોતાના ખેતરમાં પાક પકવીને વેચે છે, સુથાર (જેમ કે રાજેશ) લાકડામાંથી ખુરશીઓ બનાવીને બજારમાં વેચીને નફો કમાય છે, ડૉક્ટર કે પાયલોટ પોતાની સેવાઓ આપીને પગાર મેળવે છે.

જવાબ: સામુદાયિક સેવામાં રોકાયેલા લોકો પોતાના સ્વાર્થ કે નાણાકીય અપેક્ષા વગર પોતાનો કિંમતી સમય અને મહેનત સમાજના કલ્યાણ માટે આપે છે. તેઓ મુશ્કેલ સમયમાં નબળા વર્ગને મદદ કરે છે અને સમાજમાં હકારાત્મક પરિવર્તન લાવે છે. તેમના આ નિઃસ્વાર્થ સમર્પણને કારણે તેઓ સમાજમાં ખૂબ જ આદર અને સન્માનના હકદાર બને છે.

જવાબ: આર્થિક પ્રવૃત્તિના સ્વરૂપ મુજબ વળતર અલગ અલગ રીતે અપાય છે.
ઉદાહરણો: નોકરિયાત વર્ગ (શિક્ષક, વૈજ્ઞાનિક) ને નિશ્ચિત માસિક 'પગાર' અપાય છે, વ્યવસાયીઓ (વેપારી કે દુકાનદાર) ને માલસામાનના વેચાણમાંથી 'નફો' મળે છે, અને શારીરિક શ્રમ કરતા કામદારો કે કારીગરોને રોજિંદા કામના બદલામાં રોકડ 'મજૂરી' ચૂકવવામાં આવે છે.

જવાબ: હા, આપણા વિસ્તારમાં ગ્રામપંચાયત કે સોસાયટીમાં 'શ્રમદાન' ની પ્રથા જોવા મળે છે. જેમાં લોકો ભેગા મળીને વૃક્ષારોપણ ઝુંબેશ ચલાવવી, સાર્વજનિક રસ્તા કે મંદિરોની સફાઈ કરવી જેવા કાર્યો સામાજિક ભાગીદારીથી કરે છે.

જવાબ: હા, તહેવારોમાં સાથે મળીને સ્થળ શણગારવું અને સમૂહભોજન બનાવવું એ નિઃસ્વાર્થ અને સેવાની ભાવનાથી થતું હોવાથી તે સંપૂર્ણપણે 'બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ' છે. આ પ્રથા આજે પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સમાજમાં ભાઈચારો, સમૂહભાવના અને એકતા મજબૂત કરે છે તથા આપણી સાંસ્કૃતિક ધરોહરને જાળવી રાખે છે.

જવાબ (વિદ્યાર્થીઓ માટે રુપરેખા): હા, અમારી શાળા અને વિસ્તારમાં 'સ્વચ્છ ભારત અભિયાન' અને 'રક્તદાન કેમ્પ' જેવા સામુદાયિક કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમોમાં અમે જોયું કે શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને સ્થાનિક લોકો કોઈપણ નાણાકીય અપેક્ષા વિના, ઉત્સાહપૂર્વક સમાજના ભલા માટે એકસાથે મળીને શ્રમદાન કરી રહ્યા હતા.