સામાજિક વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 12 નકશો સમજીએ - સ્વાધ્યાય
ધોરણ 6: સામાજિક વિજ્ઞાન
1. ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
(1) મેપા મુન્ડી ______ ભાષાનો શબ્દ છે.
જવાબ: લેટિન.
(2) નકશાનાં મુખ્ય ______ અંગો છે.
જવાબ: ત્રણ.
(3) સાંસ્કૃતિક નકશામાં ______ વિગતો દર્શાવેલ હોય છે.
જવાબ: માનવસર્જિત.
2. નીચે 'અ' વિભાગની વિગતો સામે 'બ' વિભાગની વિગતોને જોડો:
- (1) પોર્ટઑફિસ
જવાબ: PO - (2) આંતરરાષ્ટ્રીય સીમા
જવાબ: તૂટક રેખાવાળી લાંબી લાઈન - (3) નદી
જવાબ: વાંકીચૂંકી લાઈન - (4) પ્રમાણમાપ
જવાબ: માપની પટ્ટી - (5) ઉત્તર દિશા
જવાબ: તીરનું નિશાન
3. નીચેનાં વિધાનો પૈકી ખરાની સામે (✓)ની અને ખોટા સામે (✗)ની નિશાન કરો:
- (1) મહાસાગર સાંસ્કૃતિક નકશામાં દર્શાવેલ હોય છે.
જવાબ: (✗) ખોટું. - (2) નકશામાં વનસ્પતિના પ્રદેશ લીલા રંગથી દર્શાવેલ હોય છે.
જવાબ: (✓) ખરું. - (3) ભારત પૃથ્વી પર ઉત્તર-પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં આવેલ છે.
જવાબ: (✗) ખોટું. - (4) જુદા-જુદા ખંડ દર્શાવતો નકશો મોટા માપનો નકશો છે.
જવાબ: (✗) ખોટું.
4. એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
- (1) હેતુ આધારિત નકશાના પ્રકાર લખો.
જવાબ: હેતુ આધારિત નકશાના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: પ્રાકૃતિક નકશા અને સાંસ્કૃતિક નકશા. - (2) રૂઢ સંજ્ઞા એટલે શું?
જવાબ: નકશામાં જુદી-જુદી પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વિગતો દર્શાવવા માટે જે વિશિષ્ટ ચિહ્નોનો ઉપયોગ થાય છે તેને રૂઢ સંજ્ઞાઓ કહે છે. - (3) કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કોને કહેવાય?
જવાબ: કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ એ એવો પ્રદેશ છે જે કેન્દ્ર સરકારના સીધા વહીવટ હેઠળ હોય છે.
5. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:
(1) પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક નકશા વચ્ચેના તફાવત જણાવો.
જવાબ: પ્રાકૃતિક નકશા કુદરત નિર્મિત વિગતો જેવી કે પર્વત, ઉચ્ચપ્રદેશ, મેદાન, નદીઓ અને મહાસાગરોનું આલેખન કરે છે. જ્યારે, સાંસ્કૃતિક નકશા માનવસર્જિત વિગતો જેવી કે રાજકીય સરહદો, ખેતી, વસતી અને પરિવહનનો નિર્દેશ કરે છે.
(2) માપના આધારે નકશાના પ્રકાર જણાવી નાના માપના નકશાનાં બે ઉદાહરણો લખો.
જવાબ: માપના આધારે નકશાના બે પ્રકાર છે: મોટા માપના નકશા અને નાના માપના નકશા. નાના માપના નકશાનાં ઉદાહરણોમાં વિશ્વનો નકશો અને દેશના નકશાનો સમાવેશ થાય છે.
(3) નકશાના મુખ્ય અંગ જણાવી પ્રમાણમાપ વિશે લખો.
જવાબ: નકશાના મુખ્ય ત્રણ અંગો છે: દિશા, પ્રમાણમાપ અને રૂઢ સંજ્ઞાઓ. **પ્રમાણમાપ** એ પૃથ્વી પરના કોઈપણ બે સ્થળ વચ્ચેના વાસ્તવિક અંતર અને નકશા પરના તે બંને સ્થળો વચ્ચેના અંતરનો ગુણોત્તર છે.
(4) નકશાના આધારે ભારતના સ્થાન વિશે ટૂંકમાં જણાવો.
જવાબ: નકશાના આધારે ભારત પૃથ્વી પર **ઉત્તર-પૂર્વ** ગોળાર્ધમાં આવેલો છે. ભારત એશિયા ખંડના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલો છે. ભારતની ઉત્તરે હિમાલય પર્વતમાળા છે, પૂર્વ દિશાએ બંગાળનો ઉપસાગર છે, અને પશ્ચિમ દિશાએ અરબસાગર આવેલો છે.
6. નીચે આપેલ નકશાનું અવલોકન કરી ઉત્તર આપો:
- (1) હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્ય ભારતમાં કઈ દિશાએ આવેલ છે?
જવાબ: હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્ય ભારતની ઉત્તર દિશાએ આવેલું છે. - (2) મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય ગુજરાતની કઈ દિશાએ આવેલ છે?
જવાબ: મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય ગુજરાતની પૂર્વ દિશાએ આવેલું છે. - (3) અરુણાચલપ્રદેશ રાજ્ય ભારતમાં કઈ દિશાએ આવેલું છે?
જવાબ: અરુણાચલ પ્રદેશ રાજ્ય ભારતની ઉત્તર-પૂર્વ દિશાએ આવેલું છે. - (4) કેરલ રાજ્યની ઉત્તર દિશાએ કયું રાજ્ય આવેલું છે?
જવાબ: કેરલ રાજ્યની ઉત્તર દિશાએ કર્ણાટક રાજ્ય આવેલું છે. - (5) ગુજરાતની દક્ષિણ દિશાએ કયો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ આવેલો છે?
જવાબ: ગુજરાતની દક્ષિણ દિશાએ દાદરા અને નગરહવેલી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ આવેલો છે.