વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 6 સજીવોમાં શ્વસન - સ્વાધ્યાય

દોડવા જેવી ભારે શારીરિક કસરત દરમિયાન શરીરને વધુ શક્તિની જરૂર પડે છે. આ શક્તિ ખોરાકના દહનથી મળે છે, જેના માટે વધુ ઓક્સિજન જરૂરી છે. શરીરની ઓક્સિજનની વધેલી જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે, રમતવીર ઝડપી અને ઊંડા શ્વાસ લે છે. આમ કરવાથી વધુ ઓક્સિજન કોષો સુધી પહોંચે છે, જે ખોરાકના વિઘટનને ઝડપી બનાવી વધુ શક્તિ મુક્ત કરે છે.

સમાનતા:

• બંને પ્રક્રિયાઓમાં ખોરાક (ગ્લુકોઝ) તૂટે છે અને શક્તિ મુક્ત થાય છે.
• બંને પ્રક્રિયાઓ સજીવના કોષોમાં થાય છે.

અસમાનતા:

જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે હવામાં રહેલા ધૂળ જેવા બિનજરૂરી ઘટકો આપણા નાસિકાકોટરમાં રહેલા વાળમાં ભરાઈ જાય છે. પરંતુ ક્યારેક આ કચરો પસાર થઈને અંત્યગુહામાં પહોંચી જાય છે, જે ત્યાં અજંપો પ્રેરે છે. આ પ્રતિભાવ રૂપે આપણને છીંક આવે છે, જેના દ્વારા આ કચરો દબાણપૂર્વક બહાર ફેંકાઈ જાય છે.

કસનળી A માં CO₂ નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળશે.

કારણ: કસનળી A માં ગોકળગાય શ્વસન દ્વારા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) મુક્ત કરશે. કસનળી C માં ગોકળગાય દ્વારા મુક્ત થયેલો CO₂ વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે વાપરી લેશે. આથી, માત્ર ગોકળગાય ધરાવતી કસનળી A માં જ CO₂ નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જમા થશે.

(a) વંદામાં હવા (iii) શ્વસનછિદ્રો દ્વારા શરીરની અંદર પ્રવેશે છે.

(b) ભારે કસરત દરમિયાન, પગના સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જાય છે કારણ કે તેમાં (ii) લૅક્ટિક ઍસિડ નો ભરાવો થાય છે.

(c) આરામદાયી સ્થિતિમાં પુખ્તવયની વ્યક્તિમાં એક મિનિટમાં શ્વસનદર (ii) 15-18 હોય છે.

(d) ઉચ્છ્વાસ દરમિયાન, પાંસળીઓ (ii) નીચે તરફ જાય છે.

(i) ભારે કસરત દરમિયાન વ્યક્તિનો શ્વસનદર ઘટે છે. (F)

(ii) વનસ્પતિ માત્ર દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા કરે છે અને માત્ર રાત્રિ દરમિયાન શ્વસન કરે છે. (F)

(iii) દેડકામાં ત્વચા અને ફેફસાં બંને દ્વારા શ્વસનક્રિયા થાય છે. (T)

(iv) માછલીમાં શ્વસન માટે ફેફસાં હોય છે. (F)

(v) શ્વાસ દરમિયાન ઉરસગુહાનું કદ વધે છે. (T)

• (i) કીટકમાં હવાની નળી - TRACHEA
• (ii) ઉરસગુહાની આજુબાજુનું કંકાલ - RIBS
• (iii) ઉરસગુહાના તળિયે આવેલ સ્નાયુઓ - DIAPHRAGM
• (iv) પર્ણની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રો - STOMATA
• (v) કીટકોમાં શરીરની બંને બાજુએ આવેલા છિદ્રો - SPIRACLES
• (vi) મનુષ્યમાં આવેલ શ્વસનાંગ - LUNGS
• (vii) જ્યાંથી આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ તે - NOSTRILS
• (viii) એક અજારક સજીવ - YEAST
• (ix) શ્વાસનળી ધરાવતું એક સજીવ - ANT

જવાબ: (b) વ્યક્તિ માટે ઉપલબ્ધ હવાનું પ્રમાણ હોય છે તે જમીનની હવા કરતાં ઓછું હોય છે.

1. માછલીઘરમાં માછલીનું અવલોકન:
   માછલીની શ્વસન પ્રક્રિયાનું અવલોકન કરવું. માછલીના માથાની બંને બાજુએ આવેલા ઝાલર-ઢાંકણના એકાંતરે ખુલવા અને બંધ થવાની ક્રિયા દ્વારા તે કેવી રીતે શ્વસન કરે છે તે સમજવું.
2. ધૂમ્રપાનની હાનિકારક અસરો:
   ધૂમ્રપાનની સ્વાસ્થ્ય પર થતી ગંભીર અસરો વિશે જાગૃતિ કેળવવી. સ્થાનિક ડૉક્ટર પાસેથી અથવા અન્ય સ્રોત પાસેથી ધૂમ્રપાનથી ફેફસાંને થતા નુકસાન અને રોગો વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી.
3. કૃત્રિમ શ્વસન:
   ડૉક્ટરની મુલાકાત લઈ કૃત્રિમ શ્વસનની જરૂરિયાત અને પ્રક્રિયા વિશે જાણકારી મેળવવી, જેમ કે તે ક્યારે જરૂરી બને છે અને તેમાં ઓક્સિજનનો પુરવઠો ક્યાંથી મળે છે.
4. શ્વસનદરનું માપન:
   જુદી-જુદી ઉંમર અને જાતિના લોકોના શ્વસનદરમાં તફાવત છે કે કેમ તે ચકાસવું. પરિવારના સભ્યો અને મિત્રોનો આરામદાયી સ્થિતિમાં શ્વસનદર માપીને તફાવત નોંધવો.