વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 7 પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન - સ્વાધ્યાય

(i) હૃદયમાંથી રુધિર શરીરના બધા ભાગો તરફ ધમની દ્વારા વહન પામે છે.

(ii) હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણ કોષોમાં હાજર હોય છે.

(iii) ધમની અને શિરાઓ રુધિરકેશિકાઓના જાળા સ્વરૂપે જોડાયેલ હોય છે.

(iv) હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન અને વિકોચન એ હૃદયના ધબકારા કહેવાય છે.

(v) મનુષ્યમાં યુરિયા એ મુખ્ય ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય છે.

(vi) પરસેવો એ પાણી અને ક્ષાર ધરાવે છે.

(vii) મૂત્રપિંડ એ પ્રવાહી સ્વરૂપે શરીરના કચરાનો નિકાલ કરે છે જેને મૂત્ર કહે છે.

(viii) ઉસ્વેદન ખેંચાણ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા રચાય છે જેથી પાણી ખૂબ જ ઊંચાઈ સુધી ઉપર જઈ શકે છે.

(a) વનસ્પતિમાં પાણી (i) જલવાહક પેશી દ્વારા વહન પામે છે.

(b) વનસ્પતિને (iii) પંખા નીચે રાખીને પાણીનું શોષણ વધારી શકાય છે.

બધા સજીવોને જીવંત રહેવા માટે ખોરાક, પાણી અને ઓક્સિજન જેવા જરૂરી પદાર્થોને શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડવા તથા કોષોમાં ઉત્પન્ન થયેલા નકામા પદાર્થોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવા માટેના યોગ્ય સ્થાન સુધી પહોંચાડવા માટે ઘટકોનું વહન જરૂરી છે.

જો રુધિરમાં ત્રાકકણો ન હોય, તો શરીર પર કોઈ ઈજા થવાના સંજોગોમાં ઘામાંથી વહેતું રુધિર ગંઠાઈને બંધ થાય નહીં અને સતત રુધિર વહેવાથી વ્યક્તિનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.

વનસ્પતિના પર્ણોમાં આવેલ નાના છિદ્રો જેવી રચનાને પર્ણરંધ્ર કહે છે.

કાર્યો: (1) બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા વધારાના પાણીને બાષ્પ સ્વરૂપે બહાર કાઢવું. (2) વાતાવરણમાંથી વાયુઓની (ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) આપ-લે કરવી.

હા, બાષ્પોત્સર્જન વનસ્પતિ માટે ખૂબ મહત્વનું છે. તે એક ચૂષક બળ (ઉત્સ્વેદન ખેંચાણ) ઉત્પન્ન કરે છે, જે મૂળ દ્વારા શોષાયેલા પાણી અને ખનીજક્ષારોને ઊંચા વૃક્ષોની ટોચ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. તે વનસ્પતિને ઠંડક પણ આપે છે.

રુધિરના મુખ્ય ઘટકો: રુધિરરસ (Plasma), રક્તકણ (RBC), શ્વેતકણ (WBC) અને ત્રાકકણો (Platelets).

શરીરના બધા ભાગોને રુધિરની જરૂરિયાત રહે છે કારણ કે રુધિર પાચિત ખોરાક અને ઓક્સિજન જેવા જરૂરી ઘટકોનું શરીરના દરેક કોષ સુધી વહન કરે છે અને કોષોમાં ઉત્પન્ન થયેલા નકામા પદાર્થોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવા માટેના અંગો સુધી પહોંચાડે છે.

રુધિરનો રંગ લાલ તેમાં રહેલા રક્તકણોમાંના હિમોગ્લોબિન નામના લાલ રંગના રંજકકણને કારણે હોય છે.

હૃદય શરીરના પંપ તરીકે કાર્ય કરતું સતત ધબકતું અંગ છે. તે ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને ધમનીઓ દ્વારા શરીરના તમામ ભાગો સુધી પહોંચાડે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડયુક્ત રુધિરને શિરાઓ દ્વારા એકત્રિત કરી શુદ્ધ થવા માટે ફેફસાંમાં મોકલે છે.

શરીરમાં જૈવિક ક્રિયાઓ દરમિયાન કેટલાક નકામા અને ઝેરી પદાર્થો (ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો) ઉત્પન્ન થાય છે. આ પદાર્થો શરીરમાં લાંબો સમય રહે તો તે ઝેરી અસર કરી શકે છે. શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે આ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો સમયાંતરે નિકાલ થવો અત્યંત જરૂરી છે.

(આ પ્રશ્નના જવાબમાં વિદ્યાર્થીઓએ પાઠ્યપુસ્તકમાંથી મનુષ્યના ઉત્સર્જનતંત્રની આકૃતિ દોરવાની રહેશે, જેમાં મૂત્રપિંડ, મૂત્રવાહિની, મૂત્રાશય અને મૂત્રમાર્ગ જેવા ભાગો દર્શાવેલા હોય.)

1. રુધિરજૂથો અને તેનું મહત્ત્વ:
   માનવ રુધિરજૂથો (A, B, AB, O) અને Rh ફેક્ટર વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી. રક્તદાન વખતે રુધિરજૂથ શા માટે મેળવવામાં આવે છે તે વિશે જાણવું.
2. ECG વિશે જાણકારી:
   ડૉક્ટરની મુલાકાત લઈ અથવા ઇન્ટરનેટ પરથી ECG (ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ) શું છે, તે કેવી રીતે લેવાય છે અને હૃદયરોગના નિદાનમાં તેનું શું મહત્વ છે તે વિશે માહિતી મેળવવી.