વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 8 વનસ્પતિમાં પ્રજનન - સ્વાધ્યાય

(a) વનસ્પતિના વાનસ્પતિક ભાગમાંથી નવો છોડ નિર્માણ પામવાની ક્રિયાને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે.

(b) જે પુષ્પ માત્ર નર અથવા માદા પ્રજનન અંગો ધરાવે છે. આવા પુષ્પને એકલિંગી પુષ્પ કહે છે.

(c) પરાગરજનું પુષ્પના પરાગાશયમાંથી એ જ પુષ્પના પરાગાસન અથવા તો બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપનની ક્રિયાને પરાગનયન કહે છે.

(d) નરજન્યુ અને માદાજન્યુના સંયુગ્મનની ક્રિયાને ફલન કહે છે.

(e) બીજ ફેલાવાની પ્રક્રિયા પવન, પાણી અને પ્રાણીઓ દ્વારા થઈ શકે છે.

અલિંગી પ્રજનનમાં બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. તેની મુખ્ય પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:

• વાનસ્પતિક પ્રજનન: આ પદ્ધતિમાં વનસ્પતિના વાનસ્પતિક અંગો જેવા કે મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ કે કલિકામાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે. (ઉદાહરણ: ગુલાબ, બટાટા, પાનફુટી).
• કલિકાસર્જન: આ પદ્ધતિમાં, પિતૃકોષમાંથી એક નાની કલિકા વિકસે છે, જે વિકાસ પામી નવા કોષ તરીકે અલગ થાય છે. (ઉદાહરણ: યીસ્ટ).
• અવખંડન: આ પદ્ધતિમાં, સજીવનો તંતુ બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં તૂટે છે અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વિકાસ પામે છે. (ઉદાહરણ: સ્પાયરોગાયરા (લીલ)).
• બીજાણુ સર્જન: આ પદ્ધતિમાં, વનસ્પતિ બીજાણુ ઉત્પન્ન કરે છે, જે અનુકૂળ સંજોગોમાં અંકુરણ પામી નવા છોડમાં વિકસે છે. (ઉદાહરણ: બ્રેડ મોલ્ડ (ફૂગ), હંસરાજ).

લિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનની એવી પદ્ધતિ છે જેમાં નર જન્યુ અને માદા જન્યુના સંયુગ્મન (જોડાણ) દ્વારા નવા સજીવનું નિર્માણ થાય છે. વનસ્પતિમાં પુષ્પ એ લિંગી પ્રજનન અંગ છે. પુંકેસર (નર અંગ) અને સ્ત્રીકેસર (માદા અંગ) દ્વારા જન્યુઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ બંને જન્યુઓના ફલન દ્વારા ફલિતાંડ બને છે, જે બીજમાં પરિણમે છે અને તેમાંથી નવો છોડ ઉદ્ભવે છે.

(આ પ્રશ્નના જવાબમાં વિદ્યાર્થીઓએ પાઠ્યપુસ્તકમાંથી પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરના ભાગો દર્શાવતી આકૃતિ દોરવાની રહેશે).

પરાગનયન દ્વારા પરાગરજ પરાગાસન પર સ્થાપિત થયા પછી, તે અંકુરિત થઈને પરાગનલિકા વિકસાવે છે. આ પરાગનલિકા અંડક સુધી પહોંચે છે. ત્યાં પરાગનલિકામાં રહેલો નર જન્યુ અંડકમાં રહેલા માદા જન્યુ (અંડકોષ) સાથે જોડાય છે. આ જોડાણની ક્રિયાને ફલન કહે છે, જેના પરિણામે ફલિતાંડનું નિર્માણ થાય છે.

બીજનો દૂર-દૂર સુધી ફેલાવો થવાની ક્રિયાને બીજ વિકિરણ કહે છે. તે મુખ્યત્વે નીચેના વાહકો દ્વારા થાય છે:

• પવન દ્વારા: હલકા, નાના અને પાંખોવાળા કે રોમમય બીજ. (દા.ત., સરગવો, આંકડો).
• પાણી દ્વારા: જે બીજ પાણી પર તરી શકે. (દા.ત., નાળિયેર).
• પ્રાણીઓ દ્વારા: કાંટાવાળા કે હૂક જેવી રચના ધરાવતા બીજ. (દા.ત., ગાડરિયું).
• સ્ફોટન દ્વારા: ફળ સુકાઈને આંચકા સાથે ફાટે અને બીજ દૂર વેરાય. (દા.ત., એરંડા).

(a) વનસ્પતિનું પ્રજનન અંગ (iv) પુષ્પ છે.

(b) નર અને માદાજન્યુઓનું સંયુગ્મન (i) ફલન કહેવાય છે.

(c) પરિપક્વ અંડાશય (બીજાશય) (iv) ફળ બનાવે છે.

(d) બીજાણુસર્જન કરતી વનસ્પતિ (ii) બ્રેડ મોલ્ડ (મ્યુકર) છે.

(e) પાનફુટીમાં પ્રજનન (ii) પર્ણો દ્વારા થાય છે.

1. કેક્ટસ (થોર) બગીચો:
   જુદા-જુદા પ્રકારના થોરના ટુકડાઓ એકત્રિત કરી તેને એક મોટા કૂંડામાં વાવીને પોતાનો કેક્ટસ બગીચો તૈયાર કરવો.
2. ફળો અને બીજનો અભ્યાસ:
   ફળ બજારમાંથી સ્થાનિક ફળો લાવી, તેમના ચિત્રો દોરવા, તેમને કાપીને અંદરના બીજનું અવલોકન કરવું અને તેમની ખાસિયતો નોંધવી.
3. બીજ વિકિરણની માહિતી:
   દસ જુદી-જુદી વનસ્પતિઓની યાદી બનાવી, તેમના બીજ કયા વાહક દ્વારા ફેલાય છે તેની માહિતી શિક્ષકો, માતા-પિતા કે ખેડૂતો પાસેથી મેળવી કોષ્ટક બનાવવું.
4. ક્લોનિંગની ગણતરી:
   જો કોઈ સજીવ દર કલાકે અલિંગી પ્રજનનથી બમણા થતા હોય, તો એક સજીવમાંથી ૧૦ કલાક પછી કુલ કેટલા સજીવો બનશે તેની ગણતરી કરવી. (જવાબ: ૧૦૨૪).