વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 9 ગતિ અને સમય - સ્વાધ્યાય

• (i) દોડતી વખતે તમારા હાથની ગતિ: દોલન ગતિ (આવર્તનીય)
• (ii) સીધા રસ્તા પર ગાડાને ખેંચી જતા બળદની ગતિ: સુરેખ ગતિ
• (iii) ચકડોળમાં બેઠેલા બાળકની ગતિ: વર્તુળમય ગતિ
• (iv) ચીંચવા પર બેઠેલા બાળકની ગતિ: દોલન ગતિ (આવર્તનીય)
• (v) વિદ્યુત ઘંટડીની હથોડીની ગતિ: દોલન ગતિ (આવર્તનીય)
• (vi) સીધા પુલ પરથી પસાર થતી રેલગાડીની ગતિ: સુરેખ ગતિ

નીચેના વિધાનો સાચા નથી:

• (ii) દરેક પદાર્થ અચળ ઝડપે ગતિ કરે છે.
  (કારણ: પદાર્થની ઝડપ બદલાતી રહી શકે છે, જેને અનિયમિત ગતિ કહે છે).
• (v) ટ્રેઈનની ઝડપ m/h માં મપાય છે.
  (કારણ: ટ્રેનની ઝડપ સામાન્ય રીતે km/h માં મપાય છે, m/h માં નહીં).

આવર્તકાળ = (કુલ સમય) / (દોલનની સંખ્યા)

આવર્તકાળ = 32 સેકન્ડ / 20 દોલન

આવર્તકાળ = 1.6 સેકન્ડ

ઝડપ = અંતર / સમય

ઝડપ = 240 કિમી / 4 કલાક

ઝડપ = 60 કિમી/કલાક

કાપેલું અંતર: 57336.0 કિમી - 57321.0 કિમી = 15 કિમી

લીધેલો સમય: 08:50 AM - 08:30 AM = 20 મિનિટ

ઝડપ (km/min): 15 કિમી / 20 મિનિટ = 0.75 કિમી/મિનિટ

ઝડપ (km/h): 20 મિનિટ = (20/60) કલાક = 1/3 કલાક.
ઝડપ = 15 કિમી / (1/3) કલાક = 15 x 3 = 45 કિમી/કલાક

સમય: 15 મિનિટ = 15 x 60 = 900 સેકન્ડ

ઝડપ: 2 m/s

અંતર: ઝડપ x સમય = 2 m/s x 900 s = 1800 મીટર (અથવા 1.8 કિમી)

(i) અચળ ઝડપે ગતિ કરતી કાર: સુરેખા (સીધી રેખા)

(ii) રોડની બાજુમાં ઊભેલી કાર: X-અક્ષને સમાંતર સુરેખા

જવાબ: (ii) ઝડપ = અંતર / સમય

જવાબ: (iv) m/s

જવાબ: (ii) 25 km

સમજૂતી:
પ્રથમ 15 મિનિટ (0.25 કલાક) માં કાપેલું અંતર = 40 km/h x 0.25 h = 10 કિમી
બીજી 15 મિનિટ (0.25 કલાક) માં કાપેલું અંતર = 60 km/h x 0.25 h = 15 કિમી
કુલ અંતર = 10 કિમી + 15 કિમી = 25 કિમી

(આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે આકૃતિમાં માપન કરવું જરૂરી છે. પદ્ધતિ મુજબ, વિદ્યાર્થીએ સૌથી વધુ આગળ વધેલી કાર દ્વારા કપાયેલું અંતર માપપટ્ટીથી સેમીમાં માપી, તેને 100 વડે ગુણી મીટરમાં ફેરવવું અને પછી 10 સેકન્ડ વડે ભાગીને ઝડપ (m/s) માં શોધવી).

વાહન A વધુ ઝડપી ગતિ કરે છે.

કારણ: અંતર-સમયના આલેખમાં, જે રેખાનો ઢાળ વધુ હોય તે વધુ ઝડપ દર્શાવે છે. અહીં, રેખા A નો ઢાળ રેખા B ના ઢાળ કરતાં વધુ છે.

જવાબ: આલેખ (iii).

કારણ: અચળ ઝડપ માટે અંતર-સમયનો આલેખ સુરેખા હોય છે. આલેખ (i), (ii) અને (iv) સુરેખા છે, જ્યારે આલેખ (iii) વક્રરેખા છે, જે દર્શાવે છે કે ટ્રકની ઝડપ અચળ નથી (બદલાય છે).

1. સૂર્યઘડી બનાવવી:
   પ્રાચીન સમયમાપન યંત્રની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ સમજવી. કાર્ડબોર્ડમાંથી શહેરના અક્ષાંશના માપનો ખૂણો ધરાવતો ત્રિકોણાકાર "નોમન" બનાવવો અને વર્તુળાકાર બોર્ડ પર ગોઠવી, દિવસ દરમિયાન પડછાયાની સ્થિતિ નોંધીને સૂર્યઘડી તૈયાર કરવી.
2. પ્રાચીન સમયમાપન સાધનોનો અભ્યાસ:
   ઘડિયાળના વિકાસ પહેલાં વપરાતા સમયમાપનના સાધનો જેવા કે જળઘડી, રેતઘડી વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી અને તેની કાર્યપદ્ધતિ, ઉદ્ભવ સ્થાન અને ચિત્રો સાથે સંક્ષિપ્ત નોંધ તૈયાર કરવી.
3. રેતઘડીનું મોડેલ બનાવવું:
   રેતઘડીની રચનાનો જાતે અનુભવ કરવા માટે બે પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા અને રેતીનો ઉપયોગ કરી ચોક્કસ સમયગાળો માપી શકે તેવી રેતઘડીનું મોડેલ બનાવવું.
4. હીંચકાનો આવર્તકાળ માપવો:
   દોલન ગતિ અને આવર્તકાળનો અભ્યાસ કરવો. બગીચામાં ખાલી હીંચકાનો અને ત્યારબાદ જુદા જુદા મિત્રોને બેસાડીને હીંચકાનો આવર્તકાળ માપવો અને દરેક કિસ્સામાં મળતા આવર્તકાળની સરખામણી કરવી.