વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 12 જંગલો - આપણી જીવાદોરી - સ્વાધ્યાય

જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ તેની વૃદ્ધિ અને પુનર્જીવન માટે ઘણી મહત્વપૂર્ણ રીતે મદદ કરે છે:

• બીજ ફેલાવો: પ્રાણીઓ વનસ્પતિના ફળો ખાય છે અને તેમના મળ દ્વારા બીજને દૂર-દૂર સુધી ફેલાવે છે. આનાથી વનસ્પતિને નવી જગ્યાએ ઊગવાની તક મળે છે.
• પોષક તત્વોનું ચક્ર: તૃણાહારીઓને માંસાહારીઓ ખાય છે અને પ્રાણીઓના મૃત્યુ પછી તેમના શરીરનું વિઘટકો દ્વારા વિઘટન થાય છે, જે જમીનમાં પોષક તત્વો ઉમેરે છે. પ્રાણીઓનો સડેલો મળ પણ રોપાઓની વૃદ્ધિ માટે પોષણ પૂરું પાડે છે.
• પરાગનયન: કેટલાક પ્રાણીઓ અને જીવજંતુઓ વનસ્પતિના પરાગનયનમાં મદદ કરે છે, જે ફળ અને બીજ નિર્માણ માટે જરૂરી છે.

જંગલો વરસાદી પાણીના કુદરતી શોષકો તરીકે કાર્ય કરે છે અને પૂરને રોકવામાં નીચે મુજબ મદદ કરે છે:

• વરસાદની ગતિ ધીમી પાડે છે: વૃક્ષોની છત્રછાયા અને વાનસ્પતિક સ્તરો વરસાદના ટીપાંને સીધા જમીન પર પડવા દેતા નથી. પાણી ધીમે-ધીમે પાંદડાં અને પ્રકાંડ પરથી ટપકીને નીચે આવે છે.
• પાણીનું શોષણ: જંગલની ભૂમિ પર રહેલું સડેલા પાંદડાંનું સ્તર અને વૃક્ષોનું મૂળતંત્ર પાણીને જમીનમાં નીચે ઉતારવામાં મદદ કરે છે.
• જળસપાટીની જાળવણી: આ રીતે જમીનમાં ઉતરેલું પાણી સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન જળસપાટી જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

આમ, જંગલો પાણીના પ્રવાહનું નિયંત્રણ કરે છે અને પૂર આવતું અટકાવે છે.

વિઘટકો: જે સૂક્ષ્મજીવો મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને સેન્દ્રિય પદાર્થ (હ્યુમસ) માં ફેરવે છે, તેને વિઘટકો કહે છે.

નામ: ફૂગ અને બેક્ટેરિયા.

ફાળો: વિઘટકો જંગલમાં ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. તેઓ મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના શરીરમાં રહેલા જટિલ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું સરળ પોષકતત્વોમાં વિઘટન કરે છે. આ પોષકતત્વો જમીનમાં ભળી જાય છે અને ફરીથી જીવંત વનસ્પતિઓ દ્વારા શોષાય છે. આમ, તેઓ પોષક તત્વોના ચક્રને ચાલુ રાખે છે અને જંગલને પોષક તત્વોનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે.

જંગલો વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સંતુલન જાળવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, તેથી જ તેમને લીલા ફેફસાં કહેવાય છે.

• વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાપરે છે અને જીવન માટે જરૂરી ઓક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.
• બીજી તરફ, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ શ્વસન ક્રિયામાં ઓક્સિજન વાપરે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મુક્ત કરે છે.

આમ, જંગલો આ બંને વાયુઓનું વાતાવરણમાં સમતોલન જાળવી રાખે છે.

જંગલમાં દરેક વસ્તુનો કોઈને કોઈ રીતે ઉપયોગ થાય છે, તેથી ત્યાં કંઈ પણ નકામું જતું નથી.

• મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ વિઘટકો દ્વારા વિઘટન પામીને સેન્દ્રિય પદાર્થમાં ફેરવાય છે, જે જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે.
• મૃત પ્રાણીઓ ગીધ, કાગડા અને શિયાળ જેવા પ્રાણીઓનો ખોરાક બને છે.
• પ્રાણીઓનો મળ પણ વિઘટન પામીને રોપાઓને પોષણ પૂરું પાડે છે.

આમ, દરેક ઘટક પોષક તત્વોના ચક્રમાં ફાળો આપે છે.

જંગલમાંથી મળતી પાંચ પેદાશો:

1. ઇમારતી લાકડું (ફર્નિચર, પ્લાયવુડ માટે)
2. ગુંદર
3. ઔષધીય વનસ્પતિઓ
4. મધ
5. કાથો

(a) જીવજંતુઓ, પતંગિયા, મધમાખી અને પક્ષીઓ સપુષ્પી વનસ્પતિને પરાગનયનમાં મદદરૂપ થાય છે.

(b) જંગલ પાણી અને હવાના શુદ્ધીકરણકર્તા છે.

(c) છોડવાઓ જંગલનું સૌથી નીચેનું સ્તર બનાવે છે.

(d) સડેલા પાંદડાં અને પ્રાણીઓના મળ જંગલને સેન્દ્રિય પદાર્થ (પોષક તત્વો)થી ભરપૂર બનાવે છે.

જંગલો માત્ર સ્થાનિક પર્યાવરણને જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક પર્યાવરણને પણ અસર કરે છે. જો દૂરના જંગલોનો નાશ થાય તો તેની નીચે મુજબની અસરો થઈ શકે છે:

• હવામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધશે, જે પૃથ્વીનું તાપમાન વધારી શકે છે (ગ્લોબલ વોર્મિંગ).
• ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન ઘટશે.
• તે આબોહવા અને જળચક્ર પર અસર કરશે, જેનાથી વરસાદની તરાહ બદલાઈ શકે છે.
• ઘણી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનો નાશ થશે.

આ બધી સમસ્યાઓ વૈશ્વિક હોવાથી આપણે દૂરના જંગલોની પણ ચિંતા કરવી જોઈએ.

જંગલની તંદુરસ્તી અને સંતુલન માટે વિવિધ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ જરૂરી છે કારણ કે તેઓ એકબીજા પર આધારિત છે.

• વનસ્પતિ: પ્રાણીઓને ખોરાક અને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે.
• પ્રાણીઓ: વનસ્પતિના બીજ ફેલાવવામાં અને પરાગનયનમાં મદદ કરે છે, જે જંગલની વૃદ્ધિ અને પુનર્જીવન માટે આવશ્યક છે.
• આહાર શૃંખલા: તૃણાહારીઓની વધુ સંખ્યા માંસાહારીઓ માટે ખોરાકનો જથ્થો પૂરો પાડે છે.

આમ, પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની વિવિધતા જંગલને એક ગતિશીલ જૈવિક એકમ બનાવે છે.

(આ પ્રશ્નના જવાબમાં વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિમાં યોગ્ય સ્થાને નામનિર્દેશન કરવું અને તીર દોરવા). જેમ કે:

• વાદળો અને વરસાદ: આકાશમાંથી નીચે આવતા તીર.
• વાતાવરણ: આકાશનો ભાગ.
• ઓક્સિજન: વૃક્ષમાંથી બહાર જતું તીર.
• કાર્બન ડાયોક્સાઇડ: વૃક્ષ તરફ આવતું તીર.
• વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ: ચિત્રમાં દર્શાવેલ વૃક્ષ અને હરણ.
• મૂળ અને જમીન: જમીનની નીચેનો ભાગ.

જવાબ: (iv) કેરોસીન

જવાબ: (ii) જંગલમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ એકબીજા પર આધારિત નથી.

જવાબ: (iii) સેન્દ્રિય પદાર્થ

1. પર્યાવરણ વિભાગને પત્ર:
   જંગલોના સંરક્ષણ માટે નાગરિક તરીકેની ફરજ અને જાગૃતિ દર્શાવવી. જંગલ કાપીને ગૃહ નિર્માણ કરવાના પ્રસ્તાવના વિરોધમાં પર્યાવરણ વિભાગને પત્ર લખવો, જેમાં જંગલોના મહત્વ અને તેને કાપવાથી થતા નુકસાન વિશે જણાવવું.
2. જંગલની મુલાકાત:
   જંગલના પર્યાવરણનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ અને અભ્યાસ કરવો. મંજૂરી મેળવીને, જાણકાર વ્યક્તિ સાથે જંગલની મુલાકાત લેવી. ત્યાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓના પગલાં અને મળ, પક્ષીઓના અવાજ વગેરેની નોંધ કરવી અને ચિત્રો લેવા.
3. ફટકડીના સ્ફટિકો બનાવો:
   (નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પાછલા પ્રકરણની છે, જે અહીં ભૂલથી છપાયેલ છે).
4. બળતણ અને પ્રદૂષણ:
   વિવિધ પ્રકારના બળતણ અને તેનાથી થતા પ્રદૂષણ વિશે જાગૃતિ કેળવવી. પોતાના વિસ્તારમાં વપરાતા રસોઈના બળતણ (LPG, કેરોસીન, લાકડું) વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી અને કયું બળતણ સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે તેની ચર્ચા કરવી.