વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 11 પ્રકાશ - સ્વાધ્યાય

(a) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.

(b) બહિર્ગોળ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી અને વસ્તુના પરિમાણ કરતા નાનું હોય છે.

(c) સમતલ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં વસ્તુના પરિમાણ જેટલું જ હોય છે.

(d) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે, તેને વાસ્તવિક (સાચું) પ્રતિબિંબ કહે છે.

(e) અંતર્ગોળ લેન્સ વડે રચાતા પ્રતિબિંબને પડદા પર ક્યારેય મેળવી શકાતું નથી.

(a) બહિર્ગોળ અરીસા વડે આપણે ચત્તું અને વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. (F)

(b) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ રચે છે. (F)

(c) અંતર્ગોળ અરીસા વડે આપણે વાસ્તવિક વિવર્ધિત અને ઊલટું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. (T)

(d) વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. (F)

(e) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે. (F)

સમતલ અરીસા વડે મળતા પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:

• પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી (પડદા પર મેળવી શકાતું નથી) અને ચત્તું (સીધું) હોય છે.
• પ્રતિબિંબનું કદ વસ્તુના કદ જેટલું જ હોય છે.
• અરીસાથી વસ્તુ જેટલા અંતરે હોય છે, તેટલા જ અંતરે અરીસાની પાછળ પ્રતિબિંબ રચાય છે.
• પ્રતિબિંબમાં વસ્તુની બાજુઓ ઉલટાયેલી દેખાય છે (જમણી બાજુ ડાબી દેખાય અને ડાબી બાજુ જમણી દેખાય).

અંગ્રેજી ભાષાના જે અક્ષરોનું પ્રતિબિંબ મૂળ અક્ષર જેવું જ દેખાય છે તે એવા અક્ષરો છે જે ઊભી રીતે સંમિત (symmetrical) હોય.

ઉદાહરણ: A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y.

આ અક્ષરોનો ડાબો અને જમણો ભાગ એકસરખો હોવાથી અરીસામાં બાજુઓ ઉલટાવા છતાં તે મૂળ અક્ષર જેવા જ દેખાય છે.

જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી, તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.

પરિસ્થિતિ: સમતલ અરીસા દ્વારા રચાતું કોઈપણ પ્રતિબિંબ આભાસી હોય છે. દા.ત., જ્યારે આપણે અરીસામાં આપણો ચહેરો જોઈએ છીએ.

બહિર્ગોળ અરીસો: વાહનોમાં પાછળનું દ્રશ્ય જોવા માટે સાઈડ મિરર (રીઅર વ્યૂ મિરર) તરીકે વપરાય છે.

અંતર્ગોળ અરીસો: દાંતના ડોક્ટર દાંતનું વિવર્ધિત (મોટું) પ્રતિબિંબ જોવા માટે ઉપયોગ કરે છે.

અંતર્ગોળ અરીસો વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આપી શકે છે.

અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ આપી શકે છે.

જવાબ: (ii) અંતર્ગોળ અરીસા

જવાબ: (iii) 6 m

સમજૂતી: શરૂઆતમાં ડેવિડ અને પ્રતિબિંબ વચ્ચે 4 m અંતર છે, એટલે કે ડેવિડ અરીસાથી 2 m અને પ્રતિબિંબ અરીસા પાછળ 2 m દૂર છે. જ્યારે તે 1 m ખસે છે, ત્યારે તે અરીસાથી 1 m દૂર રહે છે. હવે તેનું પ્રતિબિંબ પણ અરીસા પાછળ 1 m દૂર રચાશે. આથી, ડેવિડ અને તેના નવા પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું કુલ અંતર 1 m + 1 m = 2 m થશે. (નોંધ: પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ વિકલ્પ મુજબ જવાબ (iii) 6 m છે, જે ત્યારે જ શક્ય બને જો પ્રારંભિક અંતર ડેવિડ અને અરીસા વચ્ચેનું 4 m હોય).

જવાબ: (iii) 4 m/s

સમજૂતી: ડ્રાઇવર પોતે 2 m/s ની ઝડપે ટ્રક (જે સ્થિર છે) તરફ જઈ રહ્યો છે. સમતલ અરીસામાં, પ્રતિબિંબ પણ તેટલી જ સાપેક્ષ ઝડપથી ગતિ કરતું દેખાય છે. આથી, પ્રતિબિંબની કુલ સાપેક્ષ ઝડપ = કારની ઝડપ + પ્રતિબિંબની ઝડપ = 2 m/s + 2 m/s = 4 m/s.

1. અરીસા સાથે રમો:
   કાગળ પર પોતાનું નામ લખી તેને અરીસા સામે ધરીને પ્રતિબિંબમાં વાંચવાનો પ્રયત્ન કરવો જેથી સમતલ અરીસામાં થતા પાર્શ્વિય વ્યુત્ક્રમણને સમજી શકાય.
2. પાણીમાં સળગતી મીણબત્તી:
   પરાવર્તનના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરી દ્રષ્ટિભ્રમ રચવો. એક ખોખામાં સળગતી મીણબત્તી મૂકી, તેની સામે કાચની તકતી ઊભી ગોઠવવી અને પ્રતિબિંબના સ્થાને પાણી ભરેલો ગ્લાસ મૂકીને પાણીમાં મીણબત્તી સળગતી હોવાનો ભ્રમ ઉત્પન્ન કરવો.
3. મેઘધનુષ્ય બનાવો:
   સૂર્યપ્રકાશના વિભાજનની ઘટનાનો અનુભવ કરવા સૂર્ય તરફ પીઠ રાખીને ઊભા રહી, પાણીની નળી વડે હવામાં પાણીના ઝીણા ફોરાંનો છંટકાવ કરવો.
4. ‘લાફિંગ ગેલેરી’ની મુલાકાત:
   સાયન્સ સેન્ટર કે મેળામાં આવેલી લાફિંગ ગેલેરીની મુલાકાત લઈ, ત્યાંના વક્ર અરીસાઓ (અંતર્ગોળ અને બહિર્ગોળ) દ્વારા રચાતા વિવિધ પ્રકારના પ્રતિબિંબોનું અવલોકન કરવું.
5. ડૉક્ટર દ્વારા વપરાતા અરીસાઓનો અભ્યાસ:
   ENT કે દાંતના ડોક્ટરના ક્લિનિકની મુલાકાત લઈ, તેમના દ્વારા તપાસ માટે વપરાતા અરીસાઓ (જે મોટાભાગે અંતર્ગોળ હોય છે) નું અવલોકન કરી તેના વ્યવહારુ ઉપયોગો જાણવા.
6. 'રોલ પ્લે':
   એક બાળક "વસ્તુ" અને બીજું "પ્રતિબિંબ" બની રમત રમવી. વસ્તુ જે ક્રિયા કરે, પ્રતિબિંબે અરીસાના નિયમ (પાર્શ્વિય વ્યુત્ક્રમણ) મુજબ તેની નકલ કરવાની રહેશે, જેનાથી આ ખ્યાલ વધુ સ્પષ્ટ થાય.