વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ - સ્વાધ્યાય

સજીવોને તેમના શરીરની વૃદ્ધિ, સમારકામ અને જૈવિક ક્રિયાઓ માટે જરૂરી શક્તિ મેળવવા માટે ખોરાકની જરૂર હોય છે.

પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરી ચકાસવા માટે આયોડિન પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. પર્ણને આલ્કોહોલમાં ઉકાળીને રંગવિહીન બનાવ્યા બાદ તેના પર આયોડિનના ટીપાં નાખવામાં આવે છે. જો પર્ણનો રંગ ભૂરો-કાળો થાય, તો તે સ્ટાર્ચની હાજરી સૂચવે છે.

લીલી વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં, પર્ણમાં રહેલા હરિતદ્રવ્યની મદદથી, વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને મૂળ દ્વારા શોષેલા પાણીનો ઉપયોગ કરી પોતાનો ખોરાક બનાવે છે. આ ક્રિયાને પ્રકાશસંશ્લેષણ કહે છે, જેમાં કાર્બોદિત (ખોરાક) બને છે અને ઓક્સિજન વાયુ મુક્ત થાય છે.

આપણે એક સરળ ખાદ્ય શૃંખલા દ્વારા સમજી શકીએ છીએ:

સૂર્ય ☀️ → વનસ્પતિ (ઘાસ) 🌿 → તૃણાહારી (હરણ) 🦌 → માંસાહારી (સિંહ) 🦁

આ ચિત્ર દર્શાવે છે કે તૃણાહારી પ્રાણીઓ સીધા વનસ્પતિ પર અને માંસાહારી પ્રાણીઓ પરોક્ષ રીતે વનસ્પતિ પર આધાર રાખે છે. આમ, પૃથ્વી પરના તમામ સજીવો માટે ઊર્જાનો મૂળભૂત સ્ત્રોત વનસ્પતિ જ છે.

• (a) લીલી વનસ્પતિ સ્વાવલંબી કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
• (b) વનસ્પતિ દ્વારા બનાવાયેલ ખોરાક સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ પામે છે.
• (c) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં સૂર્યઊર્જા હરિતદ્રવ્ય નામના રંજકદ્રવ્યમાં સંગ્રહાય છે.
• (d) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વનસ્પતિ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ લે છે અને ઓક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે.

• (i) પીળી, પાતળી દોરી જેવું પ્રકાંડ ધરાવતી પરોપજીવી વનસ્પતિ: અમરવેલ
• (ii) સ્વયંપોષણ અને પરપોષણ એમ બંને પ્રકારનું પોષણ ધરાવતી વનસ્પતિ: કળશપર્ણ
• (iii) પર્ણમાં વાતવિનિમય જે છિદ્રો દ્વારા થાય છે તે: પર્ણરંધ્ર

• (a) અમરવેલ એ (ii) પરોપજીવી નું ઉદાહરણ છે.
• (b) આ વનસ્પતિ કીટકોને ફસાવે છે અને આરોગે છે: (iii) કળશપર્ણ

• (i) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ મુક્ત થાય છે. (F)
• (ii) જે વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, તેને મૃતોપજીવી કહે છે. (F)
• (iii) પ્રોટીન એ પ્રકાશસંશ્લેષણની પેદાશ નથી. (T)
• (iv) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૂર્યઊર્જા એ રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે. (T)

પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે વનસ્પતિનો કયો ભાગ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ લે છે?

જવાબ: (ii) પર્ણરંધ્ર

વનસ્પતિ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ મુખ્યત્વે ______ દ્વારા લે છે.

જવાબ: (iv) પર્ણો

ખેડૂતો ગ્રીનહાઉસનો ઉપયોગ કરે છે કારણ કે તે છોડને વૃદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ અને નિયંત્રિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

• ફાયદા:
  • પ્રતિકૂળ હવામાન (વધુ ઠંડી, ગરમી, પવન) થી પાકનું રક્ષણ થાય છે.
  • જીવાતો અને રોગોનું નિયંત્રણ સરળ બને છે.
  • બિન-મોસમી પાક પણ લઈ શકાય છે, જેનાથી વધુ આર્થિક લાભ મળે છે.
  • પાણીનો બચાવ થાય છે અને ઉત્પાદનની ગુણવત્તા સુધરે છે.

અવલોકન: જ્યારે કાળી પટ્ટીથી ઢાંકેલા પર્ણનો આયોડિન ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ઢંકાયેલો ભાગ ભૂરો-કાળો થતો નથી, જ્યારે ખુલ્લો ભાગ ભૂરો-કાળો થાય છે. આ સાબિત કરે છે કે જે ભાગને સૂર્યપ્રકાશ નથી મળ્યો, ત્યાં સ્ટાર્ચ બન્યો નથી. આમ, પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે સૂર્યપ્રકાશ અનિવાર્ય છે.

વર્ણન: ગ્રીનહાઉસની મુલાકાત લેતા, તમે જોશો કે ત્યાં તાપમાન, ભેજ અને પ્રકાશને નિયંત્રિત કરવા માટે સ્વયંસંચાલિત સિસ્ટમ હોય છે. પાણી માટે ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ અને પ્રકાશ માટે જરૂર પડ્યે કૃત્રિમ લાઈટ્સનો ઉપયોગ થાય છે. આ બધું છોડના તંદુરસ્ત વિકાસ અને વધુ ઉત્પાદન માટે કરવામાં આવે છે.

અવલોકન: પાણી ભરેલા ગ્લાસમાં શક્કરિયું રાખ્યાના થોડા દિવસોમાં, તેના નીચેના ભાગમાંથી સફેદ મૂળ અને ઉપરના ભાગમાંથી લીલી કૂંપળો ફૂટવા લાગે છે. આ દર્શાવે છે કે શક્કરિયું (જે એક મૂળ છે) સંગ્રહિત ખોરાકનો ઉપયોગ કરીને નવા છોડને જન્મ આપી શકે છે.