વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ: સ્વાધ્યાય

• (a) મનુષ્યમાં પોષણ માટેના મુખ્ય તબક્કા અંત:ગ્રહણ, પાચન, શોષણ, સ્વાંગીકરણ અને મળત્યાગ છે.
• (b) યકૃત માનવ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે.
• (c) જઠર હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને પાચક તથા શ્લેષ્મ રસોનો સ્રાવ કરે છે જે ખોરાક પર કાર્ય કરે છે.
• (d) નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા ઘણા પ્રવર્ધો આવેલા છે જેને રસાંકુરો કહે છે.
• (e) અમીબા તેના ખોરાકનું પાચન અન્નધાની માં કરે છે.

• (a) સ્ટાર્ચનું પાચન જઠરમાં શરૂ થાય છે. (F)
• (b) જીભ લાળરસને ખોરાકમાં ભેળવવામાં મદદ કરે છે. (T)
• (c) પિત્તાશય થોડા સમય માટે પિત્તરસનો સંગ્રહ કરે છે. (T)
• (d) વાગોળનાર પ્રાણીઓ ગળી ગયેલું ઘાસ મોંમાં પાછું લાવે છે અને થોડા સમય માટે ચાવે છે. (T)

• (a) ચરબીનું સંપૂર્ણ પાચન (iii) નાનાં આંતરડાં -માં થાય છે.
• (b) અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણીનું શોષણ મુખ્યત્વે (iv) મોટાં આંતરડાં -માં થાય છે.

રસાંકુરો: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા નાના પ્રવર્ધો આવેલા હોય છે, જેને રસાંકુરો કહે છે.

સ્થાન: તે નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા હોય છે.

કાર્ય: રસાંકુરો પાચિત ખોરાકના શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે. નાના આંતરડાની દીવાલમાંથી પાચિત ખોરાકનું રુધિરવાહિનીઓમાં શોષણ થાય છે.

વાગોળનાર પ્રાણીઓ સેલ્યુલોઝ (ઘાસમાં મુખ્ય કાર્બોદિત) નું પાચન કરી શકે છે, પરંતુ મનુષ્યો કરી શકતા નથી.

કારણ: વાગોળનાર પ્રાણીઓના જઠરમાં (આમાશય) વિશિષ્ટ પ્રકારના બેક્ટેરિયા હોય છે, જે સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકે તેવા ઉત્સેચકો (સેલ્યુલેઝ) ઉત્પન્ન કરે છે. મનુષ્યના પાચનતંત્રમાં આ ઉત્સેચકો હાજર ન હોવાથી, તેઓ સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકતા નથી.

• (i) ખોરાકનું શોષણ: નાનું આંતરડું
• (ii) ખોરાક ચાવવાની ક્રિયા: મોં
• (iii) બૅક્ટેરિયાને મારવાની ક્રિયા: જઠર
• (iv) ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન: નાનું આંતરડું
• (v) મળનિર્માણ: મોટું આંતરડું

• સામ્યતા: અમીબા અને મનુષ્ય બંને વિષમપોષી છે, એટલે કે તેઓ પોતાના ખોરાક માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે. બંનેમાં જટિલ ખોરાકના ઘટકોનું સરળ સ્વરૂપમાં પાચન થાય છે.
• જુદાપણું:
  • ખોરાક ગ્રહણ કરવાની રીત: અમીબા ખોટા પગ (pseudopodia) દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે મનુષ્ય મોં દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ કરે છે.
  • પાચનતંત્ર: અમીબામાં ખોરાકનું પાચન અન્નધાનીમાં થાય છે, જે એક સરળ પ્રક્રિયા છે. જ્યારે મનુષ્યમાં સુવ્યવસ્થિત અને જટિલ પાચનતંત્ર હોય છે જેમાં મોં, અન્નનળી, જઠર, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું અને સહાયક ગ્રંથિઓ (યકૃત, સ્વાદુપિંડ, લાળગ્રંથિઓ) નો સમાવેશ થાય છે.

આકૃતિ 2.11 મનુષ્યના પાચનતંત્રનો ભાગ દર્શાવે છે. આકૃતિમાં સામાન્ય રીતે દર્શાવવામાં આવતા મુખ્ય અંગો નીચે મુજબ છે:

• મુખગુહા (Mouth/Buccal Cavity)
• લાળગ્રંથિ (Salivary Glands)
• અન્નનળી (Esophagus)
• જઠર (Stomach)
• યકૃત (Liver)
• પિત્તાશય (Gallbladder)
• સ્વાદુપિંડ (Pancreas)
• નાનું આંતરડું (Small Intestine)
• મોટું આંતરડું (Large Intestine)
• મળાશય (Rectum)
• મળદ્વાર (Anus)

(i) કઈ પરિસ્થિતિમાં દર્દીને ગ્લુકોઝ આપવાની જરૂર પડે છે ?

જ્યારે દર્દીને તાત્કાલિક ઊર્જાની જરૂર હોય ત્યારે ગ્લુકોઝ આપવાની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નિર્જલીકરણ (ડીહાઇડ્રેશન), અતિસાર (ઝાડા), ઊલટી, શરીરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર ઘટી જવું (લો બ્લડ સુગર), અથવા જ્યારે દર્દી મોં દ્વારા ખોરાક લઈ શકતો ન હોય ત્યારે.

(ii) દર્દીને ક્યાં સુધી ગ્લુકોઝ આપવાની જરૂર પડે છે ?

જ્યાં સુધી દર્દીની સ્થિતિ સુધરે નહીં, શરીરની ઊર્જાની જરૂરિયાત પૂરી ન થાય અથવા દર્દી મોં દ્વારા ખોરાક લેવાનું શરૂ ન કરે ત્યાં સુધી ગ્લુકોઝ આપવાની જરૂર પડી શકે છે. આનો નિર્ણય ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિને આધારે લે છે.

(iii) ગ્લુકોઝ દર્દીને સાજો કરવામાં કેવી રીતે મદદરૂપ છે ?

ગ્લુકોઝ એ શરીર માટે ઊર્જાનો તાત્કાલિક સ્ત્રોત છે. તે સીધું જ રુધિરમાં શોષાઈ જાય છે અને કોષો દ્વારા ઊર્જા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આનાથી દર્દીને નબળાઈ અને થાકમાંથી બહાર આવવામાં મદદ મળે છે અને શરીરના કાર્યો યોગ્ય રીતે ચાલુ રહે છે.

વિટામીન શું છે?
વિટામીન એ કાર્બનિક સંયોજનો છે જે શરીરના સામાન્ય કાર્ય, વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે ઓછી માત્રામાં જરૂરી છે. તે શરીર દ્વારા પૂરતી માત્રામાં ઉત્પન્ન થતા નથી, તેથી તેમને ખોરાકમાંથી મેળવવા પડે છે.

(i) આપણા ખોરાકમાં વિટામીન શા માટે જરૂરી છે ?

વિટામીન શરીરના વિવિધ કાર્યો માટે આવશ્યક છે, જેમ કે રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત બનાવવી, કોષોની વૃદ્ધિ અને સમારકામ, હાડકાં અને દાંતને મજબૂત રાખવા, દ્રષ્ટિ સુધારવી, ઊર્જાનું ઉત્પાદન અને ચયાપચયની ક્રિયાઓનું નિયમન કરવું. તેમની ઉણપથી વિવિધ રોગો થઈ શકે છે.

(ii) કયા પ્રકારના ફળો કે શાકભાજી વિટામીન મેળવવા માટે નિયમિતપણે ખાવા જોઈએ ?

વિટામીન મેળવવા માટે વિવિધ પ્રકારના તાજા ફળો અને શાકભાજી નિયમિતપણે ખાવા જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે:

• વિટામીન A: ગાજર, પાલક, શક્કરિયાં, કેરી.
• વિટામીન C: નારંગી, લીંબુ, આમળાં, જામફળ, ટામેટાં, લીલાં શાકભાજી.
• વિટામીન D: સૂર્યપ્રકાશ ઉપરાંત દૂધ, ઇંડા, માછલી (જોકે ફળો/શાકભાજીમાંથી ઓછું મળે).
• વિટામીન E: બદામ, પાલક, સૂર્યમુખી તેલ.
• વિટામીન K: પાલક, કોબીજ, બ્રોકોલી.
• B-વિટામીન: લીલાં પાંદડાવાળા શાકભાજી, આખા અનાજ, કઠોળ, ફળો.

દૂધ અને પોષણ સંબંધિત એક સામાન્ય પ્રોજેક્ટની રુપરેખા અહીં આપેલી છે:

પ્રોજેક્ટ રુપરેખા: દૂધ અને તેનું પોષણ મૂલ્ય – એક અધ્યયન

પ્રોજેક્ટનો હેતુ (Objective):

• લોકોમાં દૂધ અને તેના વિવિધ પ્રકારો વિશેની જાગૃતિ અને સમજણ મેળવવી.
• દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનોના દૈનિક વપરાશની રીતો અને તેની સ્વાસ્થ્ય પરની અસરો વિશે માહિતી એકત્રિત કરવી.
• દૂધ સંબંધિત સામાન્ય માન્યતાઓ અને ગેરમાન્યતાઓનો અભ્યાસ કરવો.

માહિતી એકત્રીકરણ પદ્ધતિ (Methodology for Data Collection):

આ પ્રોજેક્ટ માટે, તમે તમારા મિત્રો, પડોશીઓ, સહાધ્યાયીઓ અને પરિવારના સભ્યો પાસેથી માહિતી એકત્રિત કરશો. તમે ટૂંકા પ્રશ્નોત્તરી (સર્વે) દ્વારા અથવા સીધી વાતચીત (મુલાકાત) દ્વારા માહિતી મેળવી શકો છો.

એકત્રિત કરવાની માહિતીના મુખ્ય મુદ્દાઓ (Key Information to Collect):

1. દૂધના વપરાશની આદતો:
   • તમારા કુટુંબમાં દૈનિક ધોરણે કેટલું દૂધ વપરાય છે?
   • કયા સમયે દૂધનું સેવન થાય છે? (દા.ત., સવારે, રાત્રે, દિવસ દરમિયાન)
   • કયા સ્વરૂપમાં દૂધનો વપરાશ થાય છે? (દા.ત., તાજું દૂધ, દહીં, છાશ, પનીર, માખણ, ઘી)
   • કયા પ્રાણીનું દૂધ પસંદ કરવામાં આવે છે? (દા.ત., ગાય, ભેંસ, બકરી)
   • શું કોઈ પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ દૂધ (જેમ કે સોયા દૂધ, બદામ દૂધ, ઓટ દૂધ) નો ઉપયોગ કરે છે? જો હા, તો શા માટે?
2. પોષણ અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમજ:
   • લોકો દૂધમાંથી કયા પોષક તત્વો મળે છે તે જાણે છે? (દા.ત., કેલ્શિયમ, પ્રોટીન, વિટામિન્સ)
   • દૂધ પીવાના શું ફાયદા માને છે? (દા.ત., હાડકાં મજબૂત થાય, શક્તિ મળે)
   • શું કોઈને દૂધ સંબંધિત કોઈ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા (જેમ કે લેક્ટોઝ ઇનટોલરન્સ, એલર્જી) છે? જો હા, તો તેઓ શું વિકલ્પ અપનાવે છે?
3. દૂધ સંબંધિત માન્યતાઓ/ગેરમાન્યતાઓ:
   • દૂધ વિશે કોઈ ખાસ માન્યતાઓ કે જે પેઢી દર પેઢી ચાલી આવતી હોય?
   • દૂધને લગતી કોઈ ગેરમાન્યતાઓ કે જે લોકોમાં પ્રચલિત હોય? (દા.ત., અમુક વસ્તુઓ સાથે દૂધ ન પીવું)