📘 પ્રકરણ ૩: ઉચિત આહાર: સ્વસ્થ શરીરનો માર્ગ

(i) જુવાર, બાજરી, રાગી, ચણા

• અસંગત શબ્દ: ચણા
• કારણ: જુવાર, બાજરી અને રાગી એ પોષક તૃણધાન્ય (મિલેટ્સ) છે, જ્યારે ચણા એ કઠોળ છે.

(ii) રાજમા, મગ, સોયાબીન, ચોખા

• અસંગત શબ્દ: ચોખા
• કારણ: રાજમા, મગ અને સોયાબીન પ્રોટીનથી સભર કઠોળ છે, જ્યારે ચોખા એ કાર્બોહાઈડ્રેટ ધરાવતું ધાન્ય છે.

• પરંપરાગત રાંધણ પદ્ધતિઓ: અગાઉના સમયમાં રસોઈ મુખ્યત્વે બળતણના લાકડાં, છાણાં કે બાયોમાસથી ચાલતા પરંપરાગત ચૂલા પર બનાવવામાં આવતી હતી. મસાલા કે ચટણી પીસવા માટે પથ્થરના ખલ-દસ્તાનો ઉપયોગ થતો હતો. આ પદ્ધતિમાં સમય અને શ્રમ વધુ લાગતો હતો.
• આધુનિક રાંધણ પદ્ધતિઓ: વર્તમાન સમયમાં મોટાભાગના ઘરોમાં આધુનિક એલ.પી.જી. (LPG) ગેસ સગડી, ઇન્ડક્શન કે ઇલેક્ટ્રિક સગડીનો ઉપયોગ થાય છે. પીસવાની કામગીરી માટે ઝડપી ઇલેક્ટ્રિક ગ્રાઇન્ડર કે મિક્સર વપરાય છે.
• બદલાવના કારણો: તકનીકી વિકાસ, સુધારેલ પરિવહન, વીજળીની સુવિધા અને સમયની બચત જેવા કારણો લીધે આ પરિવર્તન આવ્યું છે.

• પ્રશ્ન ૧: યોગ્ય અને પોષણયુક્ત સમતોલ આહાર આપણા શરીરને વિવિધ ચેપ અને રોગો સામે કેવી રીતે રક્ષણ આપે છે?
• પ્રશ્ન ૨: ખોરાકના ચોક્કસ પોષકતત્ત્વોની ઉણપથી કયા ત્રુટિજન્ય રોગો થાય છે અને તેને દવાઓ વિના માત્ર યોગ્ય આહારથી કેવી રીતે મટાડી શકાય?

• બધા સ્વાદિષ્ટ આહાર સ્વાસ્થ્યપ્રદ હોતા નથી: બટાકાની વેફર્સ, કેન્ડી, નૂડલ્સ અને કાર્બોનેટેડ ઠંડાં પીણાં જેવા જંક ફૂડ સ્વાદમાં ખૂબ જ આકર્ષક લાગે છે. પરંતુ તેમાં ખાંડ અને ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે તથા વિટામિન, પ્રોટીન અને પાચક રેસા ખૂબ ઓછી માત્રામાં હોવાથી તે મેદસ્વીતા અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સર્જે છે.
• તમામ પૌષ્ટિક આહાર સ્વાદિષ્ટ હોવો જરૂરી નથી: લીલા પાંદડાંવાળાં શાકભાજી, આમળાં, કે કારેલાં સ્વાદમાં કદાચ આપણને બહુ ન ગમે, પરંતુ તેમાં વિટામિન C, આયર્ન અને રક્ષણાત્મક પોષકતત્ત્વો ભરપૂર હોવાથી તે શરીરને સ્વસ્થ અને નિરોગી રાખવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.

• આહારમાં જરૂરી ફેરફારો: મેદુએ બિસ્કિટ, નૂડલ્સ અને વ્હાઈટ બ્રેડ જેવા મેદામાંથી બનેલા જંક ફૂડ ખાવાનું બંધ કરવું જોઈએ. તેના બદલે તેણે પોતાના દૈનિક આહારમાં લીલા પાંદડાંવાળાં શાકભાજી, તાજાં ફળો, આખા ધાન્ય અને કઠોળનો સમાવેશ કરવો જોઈએ.
• સમજૂતી: પ્રોસેસ કરેલા જંક ફૂડમાં પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) હોતા નથી. શાકભાજી અને ફળોમાં પાચક રેસા ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. પાચક રેસા શરીરમાંથી અપાચિત ખોરાકને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે અને મળત્યાગને સરળ બનાવે છે, જેથી કબજિયાત અને પેટના દુખાવાની મુશ્કેલી દૂર થાય છે.

• (i) તે કયા ત્રુટિજન્ય રોગથી પીડાઈ રહી છે?
  તે રતાંધળાપણું (દૃષ્ટિ ગુમાવવી / અંધારામાં ન દેખાવું) નામના ત્રુટિજન્ય રોગથી પીડાઈ રહી છે.
• (ii) તેના ખોરાકમાં આહારના કયા ઘટકની ઉણપ હોઈ શકે છે?
  તેના ખોરાકમાં વિટામિન A ની ઉણપ છે.
• (iii) તેની આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે તેણીએ આહારમાં ખાવા જોઈએ તેવા કોઈ પણ ચાર ખાદ્ય પદાર્થોના નામ આપો:
  ગાજર, પપૈયું, પનીર (અથવા કેરી/દૂધ).

• પસંદગી: હું (iii) તાજાં ફળ પસંદ કરીશ.
• કારણ:
  • તાજાં આખાં ફળોમાંથી આપણને પૂરતા પ્રમાણમાં પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) મળે છે, જે પાચન માટે અત્યંત જરૂરી છે.
  • પ્રોસેસ કરેલા કે ટીનમાં પેક કરેલા જ્યુસમાં રેસાઓ નષ્ટ થઈ જાય છે અને વધારાની ખાંડ કે પ્રિઝર્વેટિવ્સ ઉમેરેલા હોઈ શકે છે.
  • ફળોને તાજાં ખાવાથી તેમાં રહેલું વિટામિન C અને અન્ય પોષકતત્ત્વો પૂરેપૂરાં જળવાઈ રહે છે.

• (i) ડૉક્ટરે ગૌરવને કેલ્શિયમની ગોળીઓ કેમ આપી?
  કેલ્શિયમ એ હાડકાં અને દાંતને મજબૂત રાખવા માટેનું આવશ્યક ખનીજતત્ત્વ છે. ફ્રેક્ચર થયેલા હાડકાના ઝડપી સમારકામ અને નવા હાડકાના નિર્માણ માટે કેલ્શિયમ જરૂરી હોવાથી ડૉક્ટરે આ ગોળીઓ આપી.
• (ii) બીજી મુલાકાત વખતે ડૉક્ટરે કેલ્શિયમની ગોળીઓની સાથે વિટામિન D સિરપ શા માટે આપ્યું?
  વિટામિન D એ ખોરાક કે દવાઓમાંથી મળતા કેલ્શિયમને શરીરમાં શોષવા માટે મદદરૂપ થાય છે. જો શરીરમાં વિટામિન D ની ઉણપ હોય તો કેલ્શિયમ યોગ્ય રીતે શોષાતું નથી.
• (iii) ડૉક્ટરે આપેલ દવાઓ વિશે તમારા મનમાં કયો પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે?
  પ્રશ્ન: "શું દવાઓ લેવા ઉપરાંત સૂર્યપ્રકાશમાં બેસવાથી અને દૂધ કે માખણ જેવા ખોરાક લેવાથી વિટામિન D અને કેલ્શિયમ કુદરતી રીતે મળી શકે?".

કારણ: આયોડિનનું દ્રાવણ માત્ર સ્ટાર્ચ (જે એક જટિલ કાર્બોહાઈડ્રેટ છે) સાથે જ પ્રક્રિયા કરીને ભૂરો-કાળો રંગ આપે છે. ખાંડ એ સરળ કાર્બોહાઈડ્રેટ (સાકર) છે પરંતુ તે સ્ટાર્ચ નથી. તેથી ખાંડ પર આયોડિન ઉમેરતાં રંગ બદલાતો નથી.

• વિચાર: રામનનું વિધાન બિલકુલ સાચું છે. કાર્બોહાઈડ્રેટ્સમાં વિવિધ સ્વરૂપો જેવા કે ગ્લુકોઝ, ખાંડ અને સ્ટાર્ચનો સમાવેશ થાય છે. તેથી તમામ સ્ટાર્ચ એ કાર્બોહાઈડ્રેટ છે, પણ ગ્લુકોઝ કે ખાંડ જેવા કાર્બોહાઈડ્રેટ સ્ટાર્ચ નથી.
• ચકાસણી માટેની પ્રવૃત્તિ:
  • બે અલગ ડીશમાં નમૂના લો: એકમાં બાફેલો બટાકો/ભાત (સ્ટાર્ચ) અને બીજામાં ખાંડનું દ્રાવણ (સરળ કાર્બોહાઈડ્રેટ).
  • બંને નમૂના પર ડ્રોપર વડે મંદ આયોડિન દ્રાવણના ૨-૩ ટીપાં નાખો.
• અવલોકન: બટાકા/ભાતનો રંગ ભૂરો-કાળો થાય છે (જે સ્ટાર્ચની હાજરી સૂચવે છે), જ્યારે ખાંડના દ્રાવણનો રંગ બદલાતો નથી. આ દર્શાવે છે કે ખાંડ કાર્બોહાઈડ્રેટ હોવા છતાં સ્ટાર્ચ નથી.

સંભવિત કારણ: શિક્ષકની સાડીના સૂતરાઉ કાપડને કળપ (સ્ટાર્ચ/માણ) આપેલો હશે, જેથી તેમાં સ્ટાર્ચ હાજર હોવાથી આયોડિન સાથે ભૂરો-કાળો રંગ બન્યો. જ્યારે મિષ્ટીના મોજાં સિન્થેટિક કાપડના બનેલા હશે જેમાં સ્ટાર્ચ ગેરહાજર હોવાથી આયોડિનથી રંગ બદલાયો નહીં.

• મિલેટ્સ આરોગ્યપ્રદ હોવાનું કારણ: મિલેટ્સ (જુવાર, બાજરી, રાગી, સામો વગેરે) વિટામિન્સ, કેલ્શિયમ અને આયર્ન જેવા ખનીજતત્ત્વો તથા પાચક રેસાથી ભરપૂર હોવાથી તેમને 'પૌષ્ટિક અનાજ' (Nutri-cereals) કહે છે.
• શું ફક્ત મિલેટ્સ ખાવું પૂરતું છે? ના, ફક્ત મિલેટ્સ ખાવા પૂરતા નથી. સમતોલ આહાર માટે મિલેટ્સ સાથે શરીરને જરૂરી પ્રોટીન (કઠોળ, દૂધ), ચરબી (ઘી, તેલ) અને વિટામિન્સ મેળવવા લીલાં શાકભાજી અને ફળો લેવા પણ એટલા જ જરૂરી છે.

તપાસ પદ્ધતિ:

• આપેલા દ્રાવણમાંથી થોડી માત્રા ડ્રોપરમાં લો.
• તેને સ્ટાર્ચ ધરાવતા પદાર્થ જેવા કે બાફેલા બટાકાની સ્લાઈસ અથવા ભાત પર મૂકો.
• તારણ: જો બટાકા કે ભાતનો રંગ તરત જ ભૂરો-કાળો (Blue-black) થઈ જાય, તો સાબિત થાય છે કે આપેલો નમૂનો આયોડિનનું દ્રાવણ છે.

• ફોર્ટિફાઈડ ખોરાકનું વિશ્લેષણ: પૌષ્ટિકતા વધારવા ખોરાકમાં બહારથી ઉમેરાતા પોષકતત્ત્વોને ‘ફોર્ટિફિકેશન’ કહે છે. દા.ત. આયોડિનયુક્ત મીઠું, ફોર્ટિફાઈડ તેલ/દૂધ (વિટામિન A અને D ધરાવતું).
• અરુણાચલ પ્રદેશની ‘અપતાની’ જનજાતિનું ‘ટેપ્યો’ મીઠું: અરુણાચલ પ્રદેશના આદિવાસી સમુદાયો સ્થાનિક વનસ્પતિની રાખમાંથી પરંપરાગત રીતથી ‘ટેપ્યો’ (Tapyo) નામનું મીઠું બનાવે છે.
• જંગલી ખોરાક (રાનભાજી): મહારાષ્ટ્રની ‘રાનભાજી’ અને હિમાચલ પ્રદેશના ખાદ્ય મશરૂમ એ કુદરતી રીતે ઊગતી પૌષ્ટિક જંગલી વાનગીઓ છે.
• જંક ફૂડ પ્રતિબંધ પત્ર: શાળાના આચાર્યશ્રીને પત્ર લખી કેન્ટીનમાં જંક ફૂડ (વેફર્સ, કોલ્ડડ્રિંક્સ) બંધ કરી શેકેલા ચણા, મિલેટ્સની વાનગીઓ, ચણા ચાર્ટ અને તાજાં ફળો જેવા સ્વસ્થ વિકલ્પો શરૂ કરવા વિનંતી કરવી.