વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ - સ્વાધ્યાય

આપણે મિશ્રણના ઘટકોને એટલા માટે અલગ કરીએ છીએ જેથી બિનજરૂરી કે નુકસાનકારક ઘટકોને દૂર કરી શકાય અને ઉપયોગી ઘટકો મેળવી શકાય.

• (૧) અનાજમાંથી ફોતરાં અને કાંકરા દૂર કરવા જેથી તે ખાવા યોગ્ય બને.
• (૨) પાણીમાંથી રેતી કે માટી જેવી અશુદ્ધિઓ દૂર કરી તેને પીવાલાયક બનાવવું.

ઉપણવું એ પવન દ્વારા મિશ્રણના ભારે અને હલકા ઘટકોને અલગ કરવાની પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ખેડૂતો દ્વારા અનાજના દાણામાંથી હલકાં ફોતરાં કે ભૂસું દૂર કરવા માટે થાય છે.

રાંધતા પહેલાં કઠોળમાંથી ફોતરાં અને રજકણોને દૂર કરવા માટે નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે:

• હાથ વડે વીણવું: મોટા કદના કાંકરા કે રજકણોને હાથ વડે વીણીને અલગ કરી શકાય.
• પદ્ધતિસર ધોવું: કઠોળને પાણીથી ધોવાથી હલકાં ફોતરાં અને ધૂળ જેવી અશુદ્ધિઓ પાણીની ઉપર તરી આવે છે, જેને નિતારીને દૂર કરી શકાય છે.

ચાળવું એ ચાળણીની મદદથી જુદા-જુદા કદના ઘટકોને મિશ્રણમાંથી અલગ કરવાની ક્રિયા છે. તેનો ઉપયોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે મિશ્રણના ઘટકોના કદમાં તફાવત હોય. દા.ત., ઘઉંના લોટમાંથી થૂલું અલગ કરવા અથવા રેતીમાંથી મોટા કાંકરા દૂર કરવા માટે ચાળણી વપરાય છે.

રેતી અને પાણીના મિશ્રણને નીચે મુજબ અલગ કરી શકાય છે:

• નિતારણ: મિશ્રણને થોડો સમય સ્થિર રહેવા દેવાથી રેતી તળિયે બેસી જાય છે. ત્યારબાદ ઉપર રહેલા પાણીને બીજા પાત્રમાં નિતારી લેવામાં આવે છે.
• ગાળણ: વધુ સારી રીતે અલગ કરવા માટે ફિલ્ટર પેપર કે કપડાંની મદદથી મિશ્રણને ગાળી શકાય છે, જેથી રેતી ગાળણમાં રહી જાય અને શુદ્ધ પાણી નીચે આવે.

હા, ઘઉંના લોટમાં ભેળવેલી ખાંડને અલગ કરી શકાય છે. આ માટે ચાળવાની ક્રિયાનો ઉપયોગ થાય છે. લોટના કણો ખાંડના કણો કરતાં વધુ ઝીણા હોવાથી, યોગ્ય માપની ચાળણી વડે ચાળવાથી લોટ નીચે પડી જશે અને ખાંડના મોટા કણો ચાળણીમાં ઉપર રહી જશે.

ડહોળા પાણીમાંથી ચોખ્ખું પાણી મેળવવા માટે નીચેના તબક્કા અનુસરવામાં આવે છે:

1. નિતારણ: ડહોળા પાણીને એક પાત્રમાં થોડા કલાકો સુધી સ્થિર રહેવા દો. આનાથી માટી જેવી ભારે અશુદ્ધિઓ પાત્રના તળિયે બેસી જશે.
2. ગાળણ: ત્યારબાદ ઉપરના પ્રમાણમાં સ્વચ્છ દેખાતા પાણીને ફિલ્ટર પેપર અથવા સ્વચ્છ કપડાના ચાર-પાંચ પડ વડે ગાળી લો. આનાથી બારીક અશુદ્ધિઓ પણ દૂર થશે અને ચોખ્ખું પાણી મળશે.

• (a) ચોખાના દાણાને તેના ડૂંડાથી અલગ કરવાની પદ્ધતિને છડવું કહે છે.
• (b) જ્યારે ગરમ કરીને ઠંડા કરેલા દૂધને કાપડના ટુકડા પર રેડવામાં આવે છે ત્યારે કાપડના ટુકડા પર મલાઈ રહી જાય છે. મલાઈથી દૂધને અલગ કરવાની આ રીતને ગાળણ કહે છે.
• (c) દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું બાષ્પીભવન પદ્ધતિ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
• (d) જ્યારે ડહોળા પાણીને વાસણમાં આખી રાત રહેવા દેવામાં આવે છે ત્યારે અશુદ્ધિઓ તળિયે બેસી જાય છે. ચોખ્ખું પાણી ત્યારબાદ ઉપરથી કાઢી લેવામાં આવે છે. આ ઉદાહરણમાં અલગીકરણની નિતારણ પદ્ધતિ ઉપયોગમાં લેવાઈ છે.

• (a) પાણી અને દૂધના મિશ્રણને ગાળણ વડે અલગ કરી શકાય છે. - ખોટું
• (b) દળેલું મીઠું અને ખાંડના મિશ્રણને ઉપણવાની ક્રિયા વડે અલગ કરી શકાય છે. - ખોટું
• (c) ચામાંથી ગાળણ દ્વારા ખાંડ અલગ કરી શકાય છે. - ખોટું
• (d) અનાજ અને ફોતરાંને નિતારણની પદ્ધતિ વડે અલગ કરી શકાય છે. - ખોટું

આપણે ખાંડ ઓગાળ્યા પછી જ બરફ ઉમેરવો જોઈએ.

પાણી ગરમ હોય ત્યારે તેમાં ખાંડ ઝડપથી અને વધુ માત્રામાં ઓગળે છે. જો આપણે બરફ પહેલાં નાખી દઈએ, તો પાણી ઠંડું થઈ જશે અને ખાંડને ઓગળવામાં ખૂબ વાર લાગશે અથવા તે સંપૂર્ણપણે ઓગળશે નહીં. આથી, ગરમ પાણીમાં (બરફ નાખ્યા પહેલાંની સ્થિતિમાં) વધુ ખાંડ ઓગાળવી શક્ય બનશે.

નજીકની ડેરીની મુલાકાત લેતા જાણવા મળ્યું કે ત્યાં દૂધમાંથી મલાઈ અને માખણ અલગ કરવા માટે સેન્ટ્રીફ્યુજ (Centrifuge) નામના મશીનનો ઉપયોગ થાય છે. આ મશીન દૂધને ખૂબ ઝડપથી ગોળ-ગોળ ફેરવે છે, જેના કારણે ભારે દૂધ નીચે રહી જાય છે અને હલકી મલાઈ કે માખણ ઉપર તરી આવે છે, જેને સરળતાથી અલગ કરી લેવાય છે.

ડહોળા પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે ભારણ (Loading) પદ્ધતિ ખૂબ અસરકારક છે. આ માટે ડહોળા પાણી ભરેલા બીકરમાં ફટકડીનો એક નાનો ગાંગડો ફેરવવામાં આવે છે. ફટકડીના કણો માટીના બારીક કણો પર ચોંટી જઈ તેને ભારે બનાવે છે. આ ભારે કણો ઝડપથી પાત્રના તળિયે બેસી જાય છે. ત્યારબાદ ઉપર રહેલા સ્વચ્છ પાણીને નિતારીને કે ગાળીને અલગ કરી શકાય છે. આ રીતે પાણી ઝડપથી શુદ્ધ થાય છે.