વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 9 વિદ્યુત તથા પરિપથ - સ્વાધ્યાય

(a) વીજ-પરિપથને તોડવા માટે વપરાતા સાધનને સ્વિચ (વિદ્યુત-કળ) કહેવાય છે.

(b) વિદ્યુત-કોષમાં બે ધ્રુવ હોય છે.

(a) વિદ્યુત-પ્રવાહ ધાતુઓમાંથી પસાર થઈ શકે છે. (સાચું)

(b) વિદ્યુત-પરિપથ બનાવવા માટે ધાતુના તારને બદલે શણની દોરી વાપરી શકાય છે. (ખોટું)

(c) વિદ્યુત-પ્રવાહ થરમૉકોલની શીટમાંથી પસાર થઈ શકે છે. (ખોટું)

આકૃતિમાં, ટેસ્ટર (સ્ક્રૂડ્રાઈવર) નો હાથાવાળો ભાગ પરિપથમાં જોડેલો છે, જે પ્લાસ્ટિકનો બનેલો છે. પ્લાસ્ટિક વિદ્યુત-અવાહક હોવાથી તેમાંથી વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થઈ શકતો નથી. આ કારણે પરિપથ પૂર્ણ થતો નથી અને બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી.

પરિપથ પૂર્ણ કરવા માટે, વિદ્યુત-કોષમાંથી આવતા તારના મુક્ત છેડાને સ્વિચની એક ડ્રોઈંગ પિન સાથે અને બલ્બમાંથી આવતા તારના મુક્ત છેડાને સ્વિચની બીજી ડ્રોઈંગ પિન સાથે જોડવો જોઈએ.

વિદ્યુત-સ્વિચનો હેતુ જરૂર મુજબ વીજ-પરિપથને જોડવાનો (ચાલુ કરવાનો) અથવા તોડવાનો (બંધ કરવાનો) છે.
સ્વિચ ધરાવતા ઉપકરણો: ટોર્ચ, ટેબલ લેમ્પ, ટેલિવિઝન, રેડિયો, મિક્સર વગેરે.

ના, બલ્બ પ્રકાશિત થશે નહીં, કારણ કે રબર વિદ્યુત-અવાહક છે. તે વિદ્યુત-પ્રવાહને પસાર થવા દેશે નહીં, તેથી પરિપથ અધૂરો રહેશે.

ના, આ પરિપથમાં બલ્બ પ્રકાશિત થશે નહીં, કારણ કે વિદ્યુત-કોષના બંને તાર બલ્બના એક જ ધ્રુવ (ટર્મિનલ) સાથે જોડાયેલા છે. પરિપથ પૂર્ણ થવા માટે, બંને તાર બલ્બના બે અલગ-અલગ ધ્રુવો સાથે જોડાવા જરૂરી છે.

આ પદાર્થ વિદ્યુત-સુવાહક છે. કારણ કે જ્યારે કોઈ પદાર્થ વિદ્યુત-સુવાહક હોય, ત્યારે જ તે પોતાનામાંથી વિદ્યુત-પ્રવાહને પસાર થવા દે છે, જેનાથી ટેસ્ટરનો પરિપથ પૂર્ણ થાય છે અને બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.

આપણું શરીર વિદ્યુતનું સુવાહક છે, જ્યારે રબર વિદ્યુત-અવાહક છે. ઇલેક્ટ્રિશિયન રબરના મોજાં એટલા માટે પહેરે છે જેથી તેમનો હાથ સીધો વીજળીના સંપર્કમાં ન આવે અને તેમને વીજળીનો આંચકો (શોક) લાગવાથી રક્ષણ મળે.

સ્ક્રૂડ્રાઈવર અને પક્કડ જેવા સાધનોનો આગળનો ભાગ ધાતુનો બનેલો હોય છે, જે વિદ્યુત-સુવાહક છે. કામ કરતી વખતે આ ભાગ વીજળીના તારને અડકે તો કરંટ લાગવાનો ભય રહે છે. તેમના હાથા પર રબર કે પ્લાસ્ટિકનું અવાહક આવરણ ચઢાવેલું હોવાથી કરંટ હાથ સુધી પહોંચતો નથી અને ઇલેક્ટ્રિશિયન સુરક્ષિત રહે છે.

1. વીજળી વગરનો મહિનો:
   રોજિંદા જીવનમાં વીજળીનું મહત્વ સમજવા માટે એક મહિના સુધી વીજળી ન હોય તો દૈનિક કાર્યો પર શી અસર થશે તેની કલ્પના કરી વાર્તા કે નાટક લખવું અને શક્ય હોય તો તેને ભજવવું.
2. તમારો હાથ કેટલો સ્થિર છે? (રમત):
   ખુલ્લા અને બંધ પરિપથનો સિદ્ધાંત સમજવા અને એક મનોરંજક રમત બનાવવા માટે વિદ્યુત-કોષ, બલ્બ અને ધાતુના તારનો ઉપયોગ કરી એક એવો પરિપથ બનાવવો જેમાં એક ચાવીને ધાતુના તારને સ્પર્શ કર્યા વગર એક છેડેથી બીજા છેડે લઈ જવાની હોય. જો ચાવી તારને અડી જાય, તો પરિપથ પૂર્ણ થતાં બલ્બ પ્રકાશિત થાય.
3. વૈજ્ઞાનિકો વિશે જાણકારી:
   વીજળી અને તેના ઉપકરણોના શોધકો વિશે જાણકારી મેળવવી. જેમ કે, વિદ્યુત-કોષના શોધક એલેસાંડ્રો વોલ્ટા અને વિદ્યુત-બલ્બના આવિષ્કારક થોમસ આલ્વા એડિસનના જીવન અને તેમની શોધો વિશે વાંચીને જાણકારી પ્રાપ્ત કરવી.