📘 પ્રકરણ ૮: પાણીની વિવિધ અવસ્થાઓની યાત્રા

ઉત્તર: (iv) પાણીની બાષ્પનું તેના પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતર.

(i) રંગવું:
(a) ચોકીયા રંગો (crayons)થી
(b) પાણીવાળા રંગો (watercolours)થી
(c) એક્રેલિક રંગોથી
(d) પેન્સિલ રંગોથી

ઉત્તર: (b) પાણીવાળા રંગો (watercolours)થી.
કારણ: પાણીવાળા રંગોમાં રહેલા પાણીનું બાષ્પીભવન થઈને તે હવામાં ઊડી જાય ત્યારે જ કાગળ પર રંગો સુકાઈને સ્થિર થાય છે.

(ii) કાગળ પર લખવું:
(a) પેન્સિલથી
(b) શાહીપેનથી
(c) બોલપેનથી

ઉત્તર: (b) શાહીપેનથી.
કારણ: શાહીપેનની પ્રવાહી શાહીમાં રહેલા પાણી અંશનું બાષ્પીભવન થવાથી લખાણ ઝડપથી સુકાઈ જાય છે.

• કુદરતી ઘાસની સપાટી પરથી સતત પાણીનું બાષ્પીભવન થતું રહે છે.
• બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા દરમિયાન આસપાસમાંથી ગરમી શોષાય છે, જેના કારણે બાષ્પીભવન થવાથી ઠંડકની અસર ઉત્પન્ન થાય છે.
• બીજી તરફ, પ્લાસ્ટિકના ઘાસમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન થતું નથી. આથી કુદરતી ઘાસની આસપાસની જગ્યા પ્લાસ્ટિકના ઘાસ કરતાં વધુ ઠંડી અનુભવાય છે.

ઉત્તર: પાણી સિવાય બાષ્પીભવન પામતા અન્ય પ્રવાહી પદાર્થો નીચે મુજબ છે:

• હેન્ડ સેનિટાઈઝર
• આલ્કોહોલ (સ્પિરિટ)
• પેટ્રોલ અને ડીઝલ
• અત્તર (પરફ્યુમ)
• નેઇલ પોલિશ રીમુવર (એસીટોન)

• હવાની ગતિ વધવાથી પાણીના બાષ્પીભવનનો દર (ઝડપ) વધે છે.
• જ્યારે પંખો ચાલુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ઝડપથી ફૂંકાતી હવા ભીના કપડાંમાં રહેલા પાણીના કણોને પોતાની સાથે ઝડપથી વહાવી જાય છે.
• આથી, માત્ર તાપમાન કે ગરમી જ નહીં પરંતુ હવાની ગતિ (પવન) પણ બાષ્પીભવનને ઝડપી બનાવવાનું મુખ્ય પરિબળ છે. તેથી પંખાની પવનની ગતિથી ભીના કપડાં ઝડપથી સુકાઈ જાય છે.

• પરિવહન ખર્ચમાં ઘટાડો: ગટરમાંથી તાજો કાઢેલો કાદવ પ્રવાહી સ્વરૂપે ખૂબ ભારે હોય છે. તડકામાં ખુલ્લા ઢગલા તરીકે રાખવાથી સૂર્યપ્રકાશ અને પવનને કારણે તેમાં રહેલા પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે. પાણી ઊડી જવાથી કાદવ સુકાઈ જઈ વજનમાં અડધાથી પણ હલકો થઈ જાય છે. જેથી તેને વાહનમાં લઈ જવાનો પરિવહન ખર્ચ ઘટે છે.
• કામદારોની સલામતી: ભીનો કાદવ ચીકણો, દુર્ગંધયુક્ત અને ગંદો હોવાથી ઢોળાઈને ચેપ ફેલાવી શકે છે. સુકાઈ ગયા પછી કાદવ ઘન અને સખત બની જતો હોવાથી તેનો નિકાલ કરવો અને હેરફેર કરવી વધુ સુરક્ષિત તથા આરોગ્યપ્રદ બને છે.

ઘરમાં જોવા મળતી બાષ્પીભવન ધરાવતી પ્રવૃત્તિઓ:

• ધોયેલાં ભીનાં કપડાં સુકવવાં.
• ભોંયતળિયા પર પોતું મારવું અને તેનું સુકાવું.
• રસોઈ બનાવતી વખતે કે ચા/પાણી ઉકાળતી વખતે.
• સ્નાન કર્યા પછી શરીર કે વાળ સુકાવા અથવા પરસેવો સુકાવો.
• માટીના માટલામાં કે કૂલરમાં પાણીનું ઠંડું થવું.

રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં સમજની મદદરૂપતા:

• બાષ્પીભવનની સમજ હોવાથી આપણે જાણીએ છીએ કે કપડાં પહોળાં કરીને તાપમાં કે પંખા નીચે રાખવાથી તે ઝડપથી સુકાય છે.
• ઉનાળામાં છત કે આંગણામાં પાણીનો છંટકાવ કરીને કે માટીના માટલાનો ઉપયોગ કરીને ઠંડક મેળવી શકીએ છીએ.

ઉત્તર: કુદરતમાં પાણી ઘન અવસ્થામાં નીચે મુજબના સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે:

• પર્વતો અને ધ્રુવ પ્રદેશો પર રહેલા બરફ (Ice) તથા જામી ગયેલી બરફની ચાદરો / હિમનદીઓ (Glaciers) સ્વરૂપે.
• શિયાળામાં કે વરસાદી ઋતુમાં આકાશમાંથી પડતા કરા (Hail) કે હિમવર્ષા (Snow) સ્વરૂપે.

ચિંતન અને વિચારો:

• પૃથ્વી પર પાણીનો મોટો ભાગ સમુદ્રોમાં ખારા પાણી સ્વરૂપે છે. ઉપયોગ કરવા યોગ્ય મીઠા પાણીનો જથ્થો અત્યંત મર્યાદિત (માત્ર એક નાનો ભાગ) છે.
• વધતી જતી વસ્તી, જળ પ્રદૂષણ અને બગાડને કારણે આજે વિશ્વમાં અને ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીની તીવ્ર અછત ઊભી થઈ છે.
• જો આપણે પાણી આપણો હક કે અધિકાર ગણીને તેનો અમર્યાદિત વપરાશ અને બગાડ કરીશું, તો ભવિષ્યની પેઢી માટે પીવાનું પાણી બચશે નહીં.
• તેથી, પાણી મેળવવાનો અધિકાર માંગતા પહેલાં પાણીનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો, બગાડ અટકાવવો, તેને પ્રદૂષિત થતું રોકવું અને વરસાદી પાણીનું સંચય (Rainwater harvesting) કરવું એ આપણા દરેક નાગરિકની પ્રાથમિક જવાબદારી છે.

• ઉકેલ: ગરમ થયેલી સીટ પર થોડું પાણી છાંટીને અથવા ભીના રૂમાલ વડે પોતું લૂછીને સીટને તરત જ ઠંડી કરી શકાય છે.
• વૈજ્ઞાનિક કારણ: સીટ પર છાંટેલું પાણી સીટની સપાટી પરથી ગરમી શોષીને ઝડપથી બાષ્પીભવન પામશે. બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ઠંડકની અસર ઉત્પન્ન કરતી હોવાથી સીટ પરની ગરમી ઘટી જશે અને તે શીતળ થઈ જશે.

• એક હાથ પાણીથી ભીનો કરો અને બીજો સૂકો રાખો. બંને હાથ પર ફૂંક મારતાં ભીના હાથ પર વધુ ઠંડક અનુભવાય છે.
• કારણ: ફૂંક મારવાથી ભીના હાથ પરની હવાની ગતિ વધે છે, જેથી પાણીનું બાષ્પીભવન ઝડપી બને છે અને બાષ્પીભવનથી ઠંડક પેદા થાય છે.

• જળચક્રના વિવિધ તબક્કાઓ જેવા કે બાષ્પીભવન (સૂર્યના તાપથી પાણી વરાળ બનવું), ઘનીભવન (વરાળ ઠંડી પડી વાદળો બનવા) અને વરસાદ (પાણી પૃથ્વી પર પાછું આવવું) દર્શાવતી સુંદર નાટિકા કે કવિતા શાળાની પ્રાર્થના સભામાં રજૂ કરવી.