વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 8 પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન - સ્વાધ્યાય

જવાબ: અપારદર્શક પદાર્થો પડછાયો બનાવે છે.

જવાબ: હા, નળાકાર (Cylinder) પદાર્થ વડે આવું શક્ય છે.

• જ્યારે નળાકારને તેના વર્તુળાકાર તળિયા બાજુથી પ્રકાશ સામે રાખવામાં આવે, ત્યારે તેનો પડછાયો વર્તુળાકાર દેખાશે.
• જ્યારે નળાકારને તેની વક્રસપાટી બાજુથી પ્રકાશ સામે રાખવામાં આવે, ત્યારે તેનો પડછાયો લંબચોરસ દેખાશે.

જવાબ: ના, દેખાશે નહીં. પરાવર્તન જોવા માટે પ્રકાશના સ્ત્રોતની જરૂર પડે છે. સંપૂર્ણ અંધારાવાળા રૂમમાં કોઈ પ્રકાશ ન હોવાથી, આપણા ચહેરા પરથી કોઈ પ્રકાશ અરીસા પર પડીને પરાવર્તિત થઈ આપણી આંખો સુધી પહોંચશે નહીં, તેથી પરાવર્તન દેખાશે નહીં.

1. મિત્રો અને અરીસો:
   આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ પ્રકાશના પરાવર્તનના સિદ્ધાંતને સમજવાનો છે. આમાં એ ચકાસવામાં આવે છે કે જો મિત્ર A અરીસામાં મિત્ર B ને જોઈ શકે, તો શું B પણ A ને જોઈ શકે છે? જવાબ 'હા' છે, કારણ કે પ્રકાશનો માર્ગ ઉલટાવી શકાય તેવો હોય છે.
2. જમણું-ડાબું:
   આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ સમતલ અરીસામાં થતા પાર્શ્વિય વ્યુત્ક્રમણ (Lateral Inversion) ને સમજવાનો છે. જમણા હાથમાં કાંસકો પકડતા, પ્રતિબિંબમાં તે ડાબા હાથમાં દેખાય છે, જે દર્શાવે છે કે અરીસો જમણી-ડાબી બાજુ ઉલટાવે છે.
3. જાદુઈ સાધન: પેરિસ્કોપ:
   આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ પરાવર્તનના ઉપયોગથી પેરિસ્કોપ બનાવવાનો છે. 'Z' આકારના બોક્સમાં બે અરીસા 45° ના ખૂણે ગોઠવીને એક સાદું પેરિસ્કોપ બનાવી શકાય છે, જેના વડે અવરોધની બીજી બાજુ રહેલી વસ્તુઓ પણ જોઈ શકાય છે.