વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 10 ચુંબક સાથે ગમ્મત - સ્વાધ્યાય

(i) કૃત્રિમ ચુંબક ગજિયો ચુંબક, ઘોડાની નાળ અને નળાકાર જેવા વિવિધ આકારમાં બનાવવામાં આવે છે.

(ii) જે પદાર્થો ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે તેને ચુંબકીય પદાર્થો કહે છે.

(iii) કાગળ એ ચુંબકીય પદાર્થ નથી.

(iv) જૂના જમાનામાં, નાવિકો દિશા જાણવા માટે ચુંબકના ટુકડાને લટકાવતા હતા.

(v) ચુંબકને હંમેશાં બે ધ્રુવ હોય છે.

(i) નળાકાર ચુંબકને એક જ ધ્રુવ હોય છે. (ખોટું)

(ii) કૃત્રિમ ચુંબકોની શોધ ગ્રીસમાં થઈ હતી. (ખોટું)

(iii) ચુંબકના સમાન ધ્રુવો એકબીજાને અપાકર્ષે છે. (ખરું)

(iv) જ્યારે ચુંબકને લોખંડની રજકણ નજીક લાવવામાં આવે ત્યારે મહત્તમ રજકણ તેના વચ્ચેના ભાગમાં ચોંટી જાય છે. (ખોટું)

(v) ગજિયો ચુંબક હંમેશાં ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા તરફ નિર્દેશ કરે છે. (ખરું)

(vi) કોઈપણ સ્થળે પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશા જાણવા માટે હોકાયંત્રનો ઉપયોગ થાય છે. (ખોટું)

(vii) રબર એ ચુંબકીય પદાર્થ છે. (ખોટું)

સંચો પ્લાસ્ટિકનો બનેલો હોવા છતાં ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે કારણ કે તેની અંદર રહેલી બ્લેડ લોખંડ (એક પ્રકારનું સ્ટીલ) જેવી ચુંબકીય ધાતુની બનેલી હોય છે.

ચુંબકના બે મુખ્ય ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:

1. આકર્ષણનો ગુણધર્મ: ચુંબક લોખંડ, નિકલ અને કોબાલ્ટ જેવા ચુંબકીય પદાર્થોને પોતાની તરફ આકર્ષે છે.
2. દિશાસૂચનનો ગુણધર્મ: મુક્ત રીતે લટકાવેલું ચુંબક હંમેશાં પૃથ્વીની ભૌગોલિક ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં જ સ્થિર થાય છે.

ગજિયા ચુંબકના ધ્રુવો તેના બંને છેડાઓની નજીક આવેલા હોય છે. આ તે ભાગો છે જ્યાં ચુંબકીય આકર્ષણ બળ સૌથી વધુ પ્રબળ હોય છે.

તેને શોધવા માટે, ચુંબકને તેની મધ્યમાંથી દોરી વડે બાંધીને મુક્ત રીતે લટકાવવામાં આવે છે. જ્યારે તે સ્થિર થાય, ત્યારે જે છેડો પૃથ્વીની ભૌગોલિક ઉત્તર દિશા તરફ રહે તે તેનો ઉત્તર ધ્રુવ અને જે છેડો દક્ષિણ દિશા તરફ રહે તે તેનો દક્ષિણ ધ્રુવ કહેવાય છે.

લોખંડની પટ્ટીને ટેબલ પર મૂકી, એક ગજિયા ચુંબકના કોઈ એક ધ્રુવને પટ્ટીના એક છેડા પર રાખી તેને ઊંચક્યા વગર પટ્ટીની લંબાઈ પર બીજા છેડા સુધી ઘસવામાં આવે છે. પછી ચુંબકને ઊંચું કરી ફરીથી તે જ ધ્રુવને પટ્ટીના શરૂઆતના છેડા પર લાવી આ પ્રક્રિયાનું ૩૦-૪૦ વખત પુનરાવર્તન કરવાથી લોખંડની પટ્ટી ચુંબક બની જાય છે.

હોકાયંત્રમાં એક ચુંબકીય સોય હોય છે જે મુક્ત રીતે ફરી શકે છે અને હંમેશાં ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર થાય છે. જે સ્થળે દિશા જાણવી હોય ત્યાં હોકાયંત્ર રાખી, તેની સોય સ્થિર થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવામાં આવે છે. પછી હોકાયંત્રને ફેરવીને તેના ચંદા પર લખેલી ઉત્તર (N) દિશાને સોયના ઉત્તર ધ્રુવ સાથે મેળવવામાં આવે છે. આ રીતે, અન્ય દિશાઓ પણ જાણી શકાય છે.

1. હોકાયંત્રનો ઉપયોગ:
   હોકાયંત્રનો વ્યવહારુ ઉપયોગ કરીને પોતાના ઘર અથવા વર્ગખંડની બારીઓ અને બારણાં કઈ દિશામાં (ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ) ખુલે છે તે શોધવું અને નોંધવું.
2. ચુંબકીય અપાકર્ષણનો અનુભવ:
   બે સમાન ગજિયા ચુંબકના ઉત્તર ધ્રુવ એક જ તરફ રહે તે રીતે તેમને એકબીજાની ઉપર ગોઠવવાનો પ્રયત્ન કરી, સમાન ધ્રુવો વચ્ચેના અપાકર્ષણ બળનો જાતે અનુભવ કરવો.
3. ચુંબક વડે પદાર્થોનું અલગીકરણ:
   લાકડાના વહેરમાં ભેગી થયેલી લોખંડની ખીલીઓ અને સ્ક્રૂને ચુંબક વડે કેવી રીતે અલગ કરી શકાય તે સમજવું. ચુંબકને વહેરમાં ફેરવતા બધી ચુંબકીય વસ્તુઓ તેને ચોંટી જશે.
4. બુદ્ધિશાળી ઢીંગલી:
   ચુંબકના આકર્ષણના ગુણધર્મનો ઉપયોગ કરી એક મનોરંજક પ્રવૃત્તિ કરવી. એક ઢીંગલીના હાથમાં ચુંબક છુપાવીને મિત્રોને જુદી-જુદી વસ્તુઓ ઢીંગલી પાસે લાવી ચકાસવા કહેવું કે ઢીંગલી કઈ વસ્તુને "પકડશે".