📘 પ્રકરણ ૧૦: સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ

સમાનતાઓ:

• વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ બંને પોતાના જીવનચક્રની શરૂઆત એક પ્રાથમિક અવસ્થા (બીજ અથવા ઇંડાં/નવજાત શિશુ) થી કરે છે.
• બંને પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન વૃદ્ધિ અને વિકાસના જુદા જુદા તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે.
• પોતાની જાતિનું સાતત્ય જાળવી રાખવા માટે બંને પ્રજનન કરીને નવી પેઢી ઉત્પન્ન કરે છે.
• ચોક્કસ આયુષ્ય પૂર્ણ કર્યા પછી અથવા જીવનની પ્રક્રિયાઓ અટકી જતાં બંને મૃત્યુ પામે છે.

તફાવતો:

• વનસ્પતિ બીજમાંથી અંકુરિત થઈને પોતાના સ્થાને સ્થિર રહે છે, જ્યારે મોટાભાગના પ્રાણીઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ હલનચલન (પ્રચલન) કરી શકે છે.
• વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને હવાની મદદથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, જ્યારે પ્રાણીઓ ખોરાક માટે અન્ય વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓ પર આધાર રાખે છે.
• વનસ્પતિના જીવનચક્રમાં બીજ, અંકુરણ, છોડ, પુષ્પ અને ફળ જેવા તબક્કા હોય છે, જ્યારે પ્રાણીઓમાં ઇંડાં/ગર્ભ, લાર્વા/ટેડપોલ, પ્યુપા/મંડૂકક અને પુખ્તાવસ્થા જેવા તબક્કા જોવા મળે છે.

• બીજના અંકુરણ માટે મુખ્યત્વે ભેજ (પાણી), હવા અને અનુકૂળ તાપમાન જરૂરી છે. જો સંગ્રહ કરેલા અનાજ કે કઠોળને ભેજ અથવા હવા મળી જાય, તો તે અંકુરિત થવા લાગે છે અથવા તેમાં ફૂગ અને જીવાત પડીને બગડી જાય છે.
• આ જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને અનાજનો સુરક્ષિત સંગ્રહ કરવા માટે:
  • અનાજ અને કઠોળને સંગ્રહ કરતા પહેલાં સૂર્યપ્રકાશમાં તડકામાં બરાબર સૂકવવામાં આવે છે જેથી તેમાં રહેલો ભેજ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય.
  • તેમને ભેજ રહિત, સૂકી અને હવાચુસ્ત (airtight) કન્ટેનર કે ટાંકીઓમાં રાખવામાં આવે છે, જેથી અંકુરણ માટે જરૂરી પાણી કે ભેજ તેમને ન મળે.

ટેડપોલ એ દેડકાના જીવનચક્રની શરૂઆતની સંપૂર્ણ જલીય અવસ્થા છે, જે માત્ર પાણીમાં જ રહે છે. ટેડપોલની લાંબી પૂંછડી તેને પાણીમાં સરળતાથી તરવામાં, સમતોલન જાળવવામાં અને ખોરાકની શોધમાં હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે તે પુખ્ત દેડકો બને છે ત્યારે મજબૂત પગ વિકસે છે અને પૂંછડી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

• ચારુના વિધાનની તરફેણમાં દલીલ: ચારુનો દૃષ્ટિકોણ એ અર્થમાં સાચો છે કે લાકડું એ મૂળભૂત રીતે 'સજીવ' એવા જીવંત વૃક્ષનો જ એક ભાગ હતો જે વૃદ્ધિ, શ્વસન અને પોષણ દર્શાવતું હતું.
• ચરણના વિધાનની તરફેણમાં દલીલ: ચરણનું વિધાન વર્તમાન પરિસ્થિતિ મુજબ સાચું છે. વૃક્ષ પરથી કપાઈ ગયા પછી લાકડાનો ટુકડો શ્વસન, પોષણ, વૃદ્ધિ, ઉત્સર્જન કે પ્રજનન જેવા સજીવના લક્ષણો દર્શાવતો નથી.
• નિષ્કર્ષ (તારણ): લાકડાનો ટુકડો સજીવમાંથી જ બનેલો છે, પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં તે મૃત / નિર્જીવ પદાર્થ છે.

સામ્યતાઓ:

• મચ્છર અને દેડકો બંને પોતાના જીવનચક્રમાં ૪ તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે.
• બંને પોતાના ઇંડાં પાણીમાં અથવા પાણીની નજીક મૂકે છે.
• બંનેના પ્રાથમિક શિશુ તબક્કા (મચ્છરનો લાર્વા અને દેડકાનો ટેડપોલ) પુખ્ત સજીવ કરતાં દેખાવ અને રચનામાં સાવ અલગ હોય છે.

ભિન્નતાઓ:

• મચ્છર એ કીટક (ઉડતું પ્રાણી) છે, જ્યારે દેડકો એ ઉભયજીવી પ્રાણી છે.
• મચ્છરના જીવનચક્રના તબક્કા: ઇંડાં ➔ લાર્વા ➔ પ્યુપા ➔ પુખ્ત મચ્છર છે, જ્યારે દેડકાના તબક્કા: જલાંડક (ઇંડાં) ➔ ટેડપોલ ➔ મંડૂકક ➔ પુખ્ત દેડકો છે.
• પુખ્ત મચ્છર પાંખો વડે હવામાં ઊડે છે, જ્યારે પુખ્ત દેડકો જમીન પર કૂદકા મારે છે અને પાણીમાં તરે છે.

• અપેક્ષિત અવલોકન: કૂંડું આડું રાખવા છતાં, છોડનું પ્રકાંડ વળીને ઉપર તરફ (સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં) વૃદ્ધિ પામશે અને છોડના મૂળ વળીને નીચે તરફ (જમીન/ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં) વૃદ્ધિ પામશે.
• કારણ: વનસ્પતિનો પ્રરોહ (પ્રકાંડ) હંમેશાં પ્રકાશની દિશામાં અને ઉપર તરફ હલનચલન દર્શાવે છે, જ્યારે વનસ્પતિના મૂળ હંમેશાં નીચે તરફ જમીનમાં વૃદ્ધિ પામે છે.

• તેઓ શું જાણવા માંગે છે: તેઓ એ જાણવા માગે છે કે શું વનસ્પતિનું પ્રકાંડ એક જ દિશામાંથી આવતા સૂર્યપ્રકાશ પ્રત્યે પ્રતિચાર આપીને પ્રકાશની દિશામાં વળીને વૃદ્ધિ પામે છે કે કેમ.
• તેઓ સાચા છે તે કેવી રીતે જાણશે: થોડા દિવસો પછી ખોખામાં રહેલા છોડનું અવલોકન કરતાં જો છોડનું પ્રકાંડ ખોખાના છિદ્રમાંથી આવતા પ્રકાશ તરફ નમેલું કે વળેલું જોવા મળશે, તો સાબિત થશે કે તેમનું અનુમાન સાચું છે.

• હેતુ: બીજના અંકુરણ પર અલગ-અલગ તાપમાનની અસર ચકાસવી.
• સાધન-સામગ્રી: કઠોળના બીજ (મગ/ચણા), ૩ એકસરખી ડિશ/પાત્ર, ભીનું રૂ/કાગળ, પાણી.
• પ્રયોગની પદ્ધતિ:
  • ત્રણેય ડિશમાં ભીનું રૂ મૂકી તેના પર પલાળેલા મગના ૫-૫ બીજ ગોઠવો.
  • ડિશ ૧: તેને રેફ્રિજરેટરમાં (અતિશય નીચા તાપમાને) મૂકો.
  • ડિશ ૨: તેને વર્ગખંડમાં/ઓરડામાં સામાન્ય તાપમાને મૂકો.
  • ડિશ ૩: તેને ગરમ વાતાવરણ ધરાવતી જગ્યાએ મૂકો.
  • ત્રણેય ડિશમાં ભેજ એકસરખો જળવાઈ રહે તે માટે નિયમિત થોડું પાણી ઉમેરો અને ૪-૫ દિવસ અવલોકન કરો.
• અવલોકન અને તારણ: સામાન્ય ઓરડાના તાપમાને રાખેલી ડિશ ૨ ના બીજ ઝડપથી અને સારા અંકુરિત થાય છે. અતિશય ઠંડા તાપમાને (ડિશ ૧) બીજનું અંકુરણ અટકી જાય છે. આ દર્શાવે છે કે બીજના અંકુરણ માટે યોગ્ય/અનુકૂળ તાપમાન જરૂરી છે.

જવાબ: હા, વનસ્પતિના વાનસ્પતિક ભાગો (જેમ કે પ્રકાંડની કલમ, મૂળ, કે પર્ણ) નો ઉપયોગ કરીને પણ નવો છોડ ઉગાડી શકાય છે.

ઉદાહરણો:

• ગુલાબ અને મોગરો: પ્રકાંડની ડાળી (કલમ) રોપીને.
• બટાકા: બટાકાની કલિકા (આંખ) વાવીને.
• મની પ્લાન્ટ: ડાળીને પાણી કે માટીમાં રોપીને.

પતંગિયું પણ મચ્છરની જેમ જીવનચક્રમાં ૪ તબક્કાઓ દર્શાવે છે: ઇંડું ➔ ઈયળ (કેટરપિલર/લાર્વા) ➔ કોશેટો (પ્યુપા) ➔ પુખ્ત પતંગિયું. આ તબક્કા મચ્છરના જીવનચક્રના તબક્કા જેવા જ છે.

એક છાયાવાળી અને ઘાસવાળી જગ્યાની બાજુમાં,
ઘણા દેડકાઓ ટોળામાં રહેતા હતા.
સાંજથી સવાર સુધી તેઓ ગીત ગાતા હતા,
તેઓ પંચમ સૂરમાં તાલ છેડતા હતા.
એક દિવસ ઘાસ પાસે બેઠેલી દેડકીએ વિચાર્યું,
પ્રજનનનો સમય આવી ગયો છે, મને અહેસાસ થાય છે…

પાણીના કાંઠે તેણે સફેદ જલાંડક મૂક્યાં,
નાના ભ્રૂણમાંથી ટેડપોલ બહાર ઝૂક્યાં!
પૂંછડી વડે પાણીમાં સરસર તરતા જાય,
પગ ઊગતાં જ તે મંડૂકક બની જાય!
પૂંછડી ગાયબ થઈ ને બન્યા ડ્રાંઉં ડ્રાંઉં દેડકા,
જમીન પર આવી મારવા લાગ્યા મોટા ઠેકડા! 🐸