વિજ્ઞાન પ્રકરણ ૬: આપણી આસપાસની સામગ્રી - સ્વાધ્યાય

📘 પ્રકરણ ૬: આપણી આસપાસની સામગ્રી

📝 “ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ” (સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર)

પ્રશ્ન ૧. તમારા રસોડામાં જાઓ અને જુઓ કે તમારા માતાપિતા દ્વારા વિવિધ ખાદ્ય સામગ્રીઓ કેવી રીતે ગોઠવવામાં આવી છે. શું તમે ગોઠવણી માટે કોઈ વધુ સારી અલગીકરણ પદ્ધતિ સૂચવી શકો છો? તેને તમારી નોટબુકમાં લખો.

ઉત્તર:

  • રસોડાની હાલની ગોઠવણીનું અવલોકન: રસોડામાં કરિયાણા અને વાસણોને ચોક્કસ જૂથમાં રાખવામાં આવ્યા હોય છે, જેમ કે મસાલાના ડબ્બા એકસાથે, અનાજ અને કઠોળ અલગ સંગ્રહ પાત્રોમાં તથા રોજિંદા વપરાશના વાસણો અલગ રેકમાં ગોઠવેલા હોય છે.
  • વધુ સારી અલગીકરણ/ગોઠવણી પદ્ધતિના સૂચનો:
    • પારદર્શક અને લેબલવાળા ડબ્બા: તમામ મસાલા, દાળ અને અનાજને પારદર્શક ડબ્બામાં રાખવા તથા તેના પર નામનું લેબલ ચોંટાડવું જેથી વસ્તુઓ શોધવામાં સમય ન બગાડે.
    • ઉપયોગની આવૃત્તિ (દૈનિક/પ્રાસંગિક) મુજબ ગોઠવણી: દરરોજ વપરાતી સામગ્રી (મીઠું, ખાંડ, ચા, હળદર) ને નીચી અને સરળતાથી હાથ પહોંચે તેવી શેલ્ફ પર ગોઠવવી, જ્યારે ક્યારેક જ વપરાતી વસ્તુઓને ઉપરની શેલ્ફમાં મૂકવી.
    • સૂકી અને ભીની સામગ્રીનું અળગીકરણ: સૂકા મસાલા અને લોટને ભેજથી બચાવવા અલગ સૂકા સ્થાન પર રાખવા અને તેલ, વિનેગર કે સોસ જેવા પ્રવાહીઓને અલગ ટ્રેમાં મૂકવા.

પ્રશ્ન ૨. અક્ષરોને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો (કોલમ I) અને બનતા શબ્દને તેમના ગુણધર્મો સાથે જોડો (કોલમ II):

ઉત્તર (સાચાં જોડકાં):

ક્રમ કોલમ I (અસ્તવ્યસ્ત અક્ષરો) અક્ષરો ગોઠવીને બનતો સાચો શબ્દ કોલમ II (સાચો ગુણધર્મ)
(i) વ્યદ્ર દ્રવ્ય (બ) જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.
(ii) વ્યદ્રા દ્રાવ્ય (ડ) પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે.
(iii) ૨પાકદર્શ પારદર્શક (અ) તેમાંથી વસ્તુ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
(iv) રકચમદા ચમકદાર (ક) ચળકતી સપાટી.

પ્રશ્ન ૩. દુકાનો અને ઘરમાં સામગ્રીનો સંગ્રહ કરવા માટે વપરાતા પાત્રો સામાન્ય રીતે પારદર્શક હોય છે. આ માટેનાં કારણો જણાવો.

ઉત્તર:

  • સરળ ઓળખ: પારદર્શક પાત્રો (જેમ કે કાચ કે સ્પષ્ટ પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા)માંથી તેની અંદર રાખેલી વસ્તુઓને પાત્રનું ઢાંકણું ખોલ્યા વિના બહારથી જ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.
  • સમય અને શ્રમની બચત: દુકાનદાર કે ઘરમાં રસોઈ બનાવનાર વ્યક્તિ જોઈતી સામગ્રી (જેમ કે ચોક્કસ મસાલો, મીઠાઈ કે દાળ) તરત જ ઓળખી શકે છે, જેથી શોધવાનો સમય બચે છે.
  • જથ્થાની જાણકારી: પાત્રમાં સામગ્રી કેટલી બાકી રહી છે તેનો અંદાજ ડબ્બો ખોલ્યા વગર જ આવી જાય છે, જેથી નવી ખરીદી કરવાનું સરળ રહે છે.

પ્રશ્ન ૪. નીચેનાં વિધાનો સાચાં [T] છે કે ખોટાં [F] તે જણાવો. ખોટાં વિધાનોને સુધારીને લખો:

  • (i) લાકડું પારભાસક છે, જ્યારે કાચ અપારદર્શક છે.
    જવાબ: [ F ]
    સુધારેલું વિધાન: લાકડું અપારદર્શક છે, જ્યારે સામાન્ય કાચ પારદર્શક છે.
  • (ii) એલ્યુમિનિયમનો વરખ ચળકાટ ધરાવે છે, જ્યારે ભૂંસવા માટેનું રબર ચળકાટ ધરાવતું નથી.
    જવાબ: [ T ]
  • (iii) ખાંડ પાણીમાં ઓગળી જાય છે, જ્યારે લાકડાનો વહેર ઓગળતો નથી.
    જવાબ: [ T ]
  • (iv) સફરજન દ્રવ્ય છે કારણ કે તે કોઈ જગ્યા રોકતું નથી અને દળ ધરાવે છે.
    જવાબ: [ F ]
    સુધારેલું વિધાન: સફરજન દ્રવ્ય છે કારણ કે તે જગ્યા રોકે છે (કદ ધરાવે છે) અને દળ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન ૫. આપણે લાકડું, લોખંડ, પ્લાસ્ટિક, વાંસ, સિમેન્ટ અને પથ્થર જેવી વિવિધ સામગ્રીમાંથી બનેલી ખુરશીઓ જોઈએ છીએ. ખુરશી બનાવવા માટે સામગ્રીના કેટલાક ઈચ્છનીય ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે. ખુરશી બનાવવા માટે આ ગુણધર્મોને સૌથી વધુ પરિપૂર્ણ કરે તેવી સામગ્રી કઈ છે?
(i) સખતપણું (લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કર્યા પછી પણ બેસવાથી વળતી કે હલતી નથી). (ii) વજનમાં હલકી (એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં અને ઊંચકવામાં સરળ). (iii) શિયાળામાં તેના પર બેસવાથી તે વધુ ઠંડી લાગતી નથી. (iv) તેને નિયમિતપણે સાફ કરી શકાય છે અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કર્યા પછી પણ નવી જેવી લાગે છે.

ઉત્તર: આ ચારેય ગુણધર્મોને સૌથી વધુ સંતોષતી સામગ્રી પ્લાસ્ટિક (અથવા લાણું/વાંસ) છે.

વાજબીપણું:

  • પ્લાસ્ટિક: તે પૂરતું સખત હોય છે જેથી તે વળતું નથી; તે વજનમાં અત્યંત હલકું હોવાથી ફેરવવામાં સરળ છે; તે ઉષ્માનું મંદવાહક હોવાથી શિયાળામાં વધુ ઠંડું લાગતું નથી; અને તેને પાણીથી સરળતાથી સાફ કરી શકાય છે.
  • (નોંધ: લોખંડ અને પથ્થર શિયાળામાં ખૂબ ઠંડા લાગે છે અને વજનમાં ભારે હોય છે; જ્યારે સિમેન્ટ હલકી હોતી નથી).

પ્રશ્ન ૬. તમારે (i) એંઠવાડ, (ii) તૂટેલો કાચ અને (iii) રદ્દી કાગળ એકત્રિત કરવા માટે પાત્રની જરૂર પડશે. આ તમામ પ્રકારના કચરાના પાત્રો માટે તમે કઈ સામગ્રી પસંદ કરશો? તમારે સામગ્રીના કયા ગુણધર્મો વિશે વિચાર કરવો જરૂરી છે?

ઉત્તર:

કચરાનો પ્રકાર પસંદ કરેલી પાત્રની સામગ્રી વિચારવામાં આવેલા જરૂરી ગુણધર્મો
(i) એંઠવાડ (ભીનો કચરો) જાડું પ્લાસ્ટિક અથવા સ્ટેનલેસ સ્ટીલ જળચુસ્ત (અપ્રવેશ્ય/પાણી ન નીતરે તેવું), ન કાટ લાગે તેવું અને સરળતાથી ધોઈ શકાય તેવું.
(ii) તૂટેલો કાચ (ધાતુ/કાચનો સખત કચરો) મજબૂત ધાતુ (લોખંડ/ટીન) અથવા જાડું કઠણ પ્લાસ્ટિક અત્યંત સખત, મજબૂત અને કાચની અણીદાર ધારથી ન તૂટે કે ન વીંધાય તેવું.
(iii) રદ્દી કાગળ (સૂકો કચરો) હલકું પ્લાસ્ટિક, પૂંઠું અથવા વાંસની ટોપલી વજનમાં હલકું, સૂકું અને સસ્તું.

પ્રશ્ન ૭. આપણી આસપાસ હવા છે પરંતુ તે આપણને એકબીજાને જોવામાં અવરોધરૂપ બનતી નથી. જ્યારે વચ્ચે લાકડાનો દરવાજો આવી જાય તો આપણે એકબીજાને જોઈ શકતા નથી. કારણ કે હવા _________ છે અને લાકડાનો દરવાજો _________ છે.
(i) પારદર્શક, અપારદર્શક (ii) પારભાસક, પારદર્શક (iii) અપારદર્શક, પારભાસક (iv) પારદર્શક, પારભાસક

  • ઉત્તર: (i) પારદર્શક, અપારદર્શક
  • સ્પષ્ટતા: હવા પારદર્શક હોવાથી તેનામાંથી પ્રકાશ સંપૂર્ણ પસાર થાય છે અને વસ્તુઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જ્યારે લાકડું અપારદર્શક હોવાથી પ્રકાશને રોકે છે.

પ્રશ્ન ૮. કલ્પના કરો કે તમારી પાસે બે અજ્ઞાત સામગ્રીઓ “X” અને “Y” છે. જ્યારે તમે સામગ્રી “X” ને દબાવવાનો પ્રયત્ન કરો છો તો તે કઠણ લાગે છે અને સરળતાથી તેનો આકાર બદલાતો નથી. બીજી તરફ, જ્યારે તમે સામગ્રી “Y” ને દબાવો છો તો તે સરળતાથી તેનો આકાર બદલી લે છે. હવે, જ્યારે તમે બંને સામગ્રીઓને પાણીમાં ભેળવો છો, તો માત્ર સામગ્રી “X” સંપૂર્ણપણે દ્રાવ્ય થઈ જાય છે, જ્યારે સામગ્રી “Y” યથાવત રહે છે. સામગ્રી “X” અને “Y” શું હોઈ શકે? શું તમે ઓળખી શકો છો કે સામગ્રી “X” સખત છે કે નરમ? સામગ્રી “Y” શું હોઈ શકે? તમારા ઉત્તરનું વાજબીપણું જણાવો.

ઉત્તર:

  • સામગ્રી “X” ની ઓળખ:
    • ગુણધર્મ: દબાવી શકાતી નથી તેથી તે સખત (Hard) છે, અને પાણીમાં અદૃશ્ય થાય છે તેથી દ્રાવ્ય (Soluble) છે.
    • સંભવિત ઉદાહરણ: મીઠાના મોટા ગાંગડા (રોક સોલ્ટ) અથવા સાકર/ખાંડના કણ.
  • સામગ્રી “Y” ની ઓળખ:
    • ગુણધર્મ: સરળતાથી દબાય છે તેથી તે નરમ (Soft) છે, અને પાણીમાં ઓગળતી નથી તેથી અદ્રાવ્ય (Insoluble) છે.
    • સંભવિત ઉદાહરણ: રૂ (કપાસ), સ્પંજ, પ્લાસ્ટિસિન (મીણ) કે લોટનો પિંડ.
  • વાજબીપણું: જે સામગ્રી પર લિસોટો પાડવો કે દબાવવી મુશ્કેલ હોય તે સખત છે (X) અને જે સરળતાથી દબાઈ જાય તે નરમ છે (Y). પાણીમાં સંપૂર્ણ ઓગળી જતો પદાર્થ દ્રાવ્ય છે અને ન ઓગળતો પદાર્થ અદ્રાવ્ય છે.

પ્રશ્ન ૯. (i) “હું કોણ છું?” આપેલા ગુણધર્મોના આધારે મને ઓળખી કાઢો:

  • (a) હું ચમકદાર છું.
    જવાબ: ધાતુ (જેમ કે સોનું, તાંબુ, લોખંડ કે એલ્યુમિનિયમ).
  • (b) હું સહેલાઈથી દબાઈ શકું છું.
    જવાબ: નરમ પદાર્થ (જેમ કે રબર, સ્પંજ કે રૂ).
  • (c) હું સખત અને પાણીમાં દ્રાવ્ય છું.
    જવાબ: મીઠું અથવા ખાંડ.
  • (d) તમે મારામાંથી સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકતા નથી.
    જવાબ: પારભાસક પદાર્થ (જેમ કે બટર પેપર, દૂધિયો કાચ કે તેલિયો કાગળ).
  • (e) હું દળ અને કદ ધરાવું છું પણ તમે મને જોઈ શકતા નથી.
    જવાબ: હવા (અથવા ઓક્સિજન/વાયુઓ).

(ii) તમે “હું કોણ છું?” જેવી પઝલ બનાવો:

  • પઝલ ૧: "હું પાણીમાં ઓગળતો નથી, વજનમાં ભારે છું અને મારો ઉપયોગ ઇમારતો બનાવવામાં થાય છે. બોલો હું કોણ છું?" ➔ પથ્થર/રેતી.
  • પઝલ ૨: "હું લવચીક અને પારદર્શક છું, મારો ઉપયોગ પાણી અને દૂધ પેક કરવા થાય છે. બોલો હું કોણ છું?" ➔ પ્લાસ્ટિકની થેલી (સેલોફેન).

પ્રશ્ન ૧૦. તમને નીચે જણાવેલ સામગ્રી આપવામાં આવે છે: વિનેગર (સરકો), મધ, સરસવનું તેલ, પાણી, ગ્લુકોઝ અને ઘઉંનો લોટ. સામગ્રીની એવી બે જોડી બનાવો જેમાં એક સામગ્રી બીજી સામગ્રીમાં દ્રાવ્ય હોય. હવે સામગ્રીની એવી બે જોડી બનાવો જેમાં એક સામગ્રી બીજી સામગ્રીમાં અદ્રાવ્ય રહે.

ઉત્તર:

  • દ્રાવ્ય સામગ્રીની ૨ જોડીઓ (જે એકબીજામાં સંપૂર્ણ ઓગળી/ભળી જાય છે):
    • વિનેગર + પાણી (અથવા મધ + પાણી)
    • ગ્લુકોઝ + પાણી
  • અદ્રાવ્ય સામગ્રીની ૨ જોડીઓ (જે એકબીજામાં ઓગળતી કે મિશ્ર થતી નથી):
    • સરસવનું તેલ + પાણી (તેલ પાણી પર અલગ સ્તર બનાવે છે)
    • ઘઉંનો લોટ + સરસવનું તેલ (અથવા ઘઉંનો લોટ + પાણી)

🔬 “વધુ શીખીએ” (પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સ)

૧. પુનઃચક્રણ (Recycling) વિશે માહિતી અને સર્વેક્ષણ:

  • નકામી વસ્તુઓ ખરીદતી વખતે પુનઃચક્રણકારો (રદ્દીવાળા) કયા ગુણધર્મો ચકાસે છે?
    • તેઓ સામગ્રીનો પ્રકાર (ધાતુ, પ્લાસ્ટિક, કાગળ, કાચ) ચકાસે છે.
    • તેઓ જોવે છે કે સામગ્રી પુનઃચક્રણ યોગ્ય (Recyclable) છે કે નહીં.
  • તેઓ કઈ સામગ્રી ખરીદતા નથી અને શા માટે?
    • તેઓ ભેજવાળો કે ગંદો કાગળ, થર્મોકોલ, અને કેમિકલથી પ્રદૂષિત પ્લાસ્ટિક ખરીદતા નથી, કારણ કે તેનું પુનઃચક્રણ કરવું શક્ય નથી અથવા તે મશીનોને નુકસાન પહોંચાડે છે.

૨. ઘરની ૨૦-૩૦ વસ્તુઓનું ગુણધર્મોના આધારે વર્ગીકરણ:

  • પ્રવૃત્તિ: ઘરમાંથી ચમચી, કાંસકો, કાચનો પ્યાલો, પુસ્તક, રબર, કી-ચેઈન વગેરે એકત્રિત કરી તેમના ગુણધર્મો (સખત/નરમ, ચમકદાર/નિસ્તેજ, પારદર્શક/અપારદર્શક) નું કોષ્ટક બનાવવું.
  • સંબંધ: વસ્તુનો ઉપયોગ તેના ગુણધર્મ પર આધારિત છે. દા.ત. પીવાના પાણી માટે પારદર્શક કાચનો પ્યાલો અને વાહનોના બોનેટ માટે સખત ધાતુ વપરાય છે.

૩. “નકામામાંથી નવસર્જન” (Best out of Waste):

  • પ્રોજેક્ટ: પ્લાસ્ટિકની નકામી બોટલને વચ્ચેથી કાપી, તેને રંગીને વર્ગખંડ માટે એક સુંદર પેન-સ્ટેન્ડ કે નાનું કૂંડું (Planter) બનાવી શકાય છે.
💡 શિક્ષકની સલાહ: વિદ્યાર્થી મિત્રો, આ તમામ પ્રશ્નોત્તર તમારી વિજ્ઞાનની નોટબુકમાં સ્વચ્છ અક્ષરે લખી લેવા. રોજિંદા જીવનમાં પણ વસ્તુઓને તેમના ગુણધર્મો મુજબ વ્યવસ્થિત ગોઠવવાની ટેવ પાડવી! 🧪 સ્વસ્થ રહો, જિજ્ઞાસુ રહો!

નોંધ : આપેલ જવાબમાં કે વિગતોમાં કોઇ ભૂલ હોય તો અમારો સંપર્ક trhelpmail@gmail.com પર કરો.