વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 6 સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન - સ્વાધ્યાય

જે વિસ્તારમાં સજીવો (વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ) રહેતા હોય, અને તે વિસ્તાર તેમને ખોરાક, પાણી, હવા અને આશ્રય જેવી જરૂરિયાતો પૂરી પાડતો હોય, તેને નિવાસસ્થાન કહે છે.

રણની પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવા માટે થોરમાં નીચે મુજબના અનુકૂલનો જોવા મળે છે:

• પર્ણોનું રૂપાંતર: બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે પર્ણો કાં તો ખૂબ નાના હોય છે, અથવા તેમનું કાંટામાં રૂપાંતર થયેલું હોય છે.
• પ્રકાંડ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણ: થોરમાં પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય તેનું લીલું અને માંસલ પ્રકાંડ કરે છે.
• મીણયુક્ત સ્તર: તેનું પ્રકાંડ જાડા મીણયુક્ત સ્તરથી આવરિત હોય છે, જે પાણીને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
• ઊંડા મૂળ: તેના મૂળ પાણીનું શોષણ કરવા માટે જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી જાય છે.

(a) ચોક્કસ લક્ષણોની હાજરી કે જેનાં લીધે કોઈ વનસ્પતિ કે પ્રાણી કોઈ નિશ્ચિત નિવાસસ્થાનમાં જીવન જીવે છે, તેને અનુકૂલન કહે છે.

(b) જમીન પર રહેનારાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિના નિવાસને ભૂ-નિવાસસ્થાન કહે છે.

(c) પાણીમાં રહેનારાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિના નિવાસને જલીય નિવાસસ્થાન કહે છે.

(d) જમીન, પાણી અને હવા એ નિવાસસ્થાનનાં અજૈવિક ઘટકો છે.

(e) આપણી આસપાસના ફેરફાર કે જે આપણને પ્રતિચાર આપવા પ્રેરે છે, તેને ઉત્તેજના કહે છે.

નિર્જીવ વસ્તુઓ: હળ, સીવવાનો સંચો, રેડિયો, હોડી.

વાદળ એ નિર્જીવ વસ્તુ છે, પરંતુ તે સજીવના બે લક્ષણો ધરાવે છે: (1) તે કદમાં મોટું થાય છે (વૃદ્ધિ) અને (2) તે આકાશમાં ગતિ કરે છે (હલનચલન).

જવાબ: માખણ, ચામડું, ઊન, રસોઈનું તેલ, સફરજન, રબર.

• ખોરાકની જરૂરિયાત હોવી
• વૃદ્ધિ દર્શાવવી
• શ્વસન કરવું
• ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર આપવો
• ઉત્સર્જન કરવું
• પ્રજનન કરવું
• હલનચલન કરવું
• મૃત્યુ પામવું

ઘાસના મેદાન જેવા ખુલ્લા વિસ્તારોમાં શિકારી (જેમ કે સિંહ) અને શિકાર (જેમ કે હરણ) બંને વસવાટ કરે છે. ત્યાં છુપાવા માટે વૃક્ષો કે અન્ય સ્થળો ખૂબ ઓછા હોય છે. આથી, શિકારીને શિકાર પકડવા માટે અને શિકારને પોતાનો જીવ બચાવીને ભાગવા માટે, બંને માટે ઝડપ ખૂબ જ અગત્યની છે. તે તેમના અસ્તિત્વ માટેની ચાવી છે.

1. પૃથ્વી બહાર જીવનની ચર્ચા: સામયિકો અને સમાચારપત્રોમાંથી પૃથ્વી બહાર જીવનની શક્યતાઓ વિશેના લેખો વાંચીને વર્ગખંડમાં ચર્ચા ગોઠવવી.
2. પ્રાણીસંગ્રહાલયની મુલાકાત: સ્થાનિક પ્રાણીસંગ્રહાલયની મુલાકાત લઈ, વિવિધ પ્રાણીઓ માટે બનાવવામાં આવેલ કૃત્રિમ નિવાસસ્થાન અને તેની ખાસ વ્યવસ્થાઓ વિશે જાણકારી મેળવવી.
3. ધ્રુવીય પ્રાણીઓનો અભ્યાસ: ધ્રુવીય રીંછ અને પેંગ્વિનના નિવાસસ્થાન શોધી, તે પ્રદેશમાં રહેવા માટેના તેમના બે મુખ્ય અનુકૂલનોનું વર્ણન કરવું.
4. હિમાલયના જીવસૃષ્ટિનો અભ્યાસ: હિમાલયની તળેટી અને ઊંચાઈ પર આવેલા વિસ્તારોના પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિના પ્રકારોમાં થતા ફેરફારો શોધવા.
5. નિવાસસ્થાનનું આલ્બમ: વિવિધ પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના ચિત્રો મેળવી નિવાસસ્થાન મુજબ આલ્બમ બનાવવું. તેમાં જુદા-જુદા વિસ્તારોના પર્ણના આકારો અને વૃક્ષોની રચનાના ચિત્રો પણ દોરીને ઉમેરવા.