વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 5 શરીરનું હલનચલન - સ્વાધ્યાય

1. અસ્થિઓના સાંધા શરીરને હલનચલનમાં મદદ કરે છે.
2. અસ્થિઓ અને કાસ્થિ સંયુક્ત રીતે શરીરનું કંકાલ (માળખું) બનાવે છે.
3. કોણીનાં હાડકાં મિજાગરા સાંધા વડે જોડાયેલ હોય છે.
4. હલનચલન દરમિયાન સ્નાયુ-ના સંકોચનથી હાડકાં ખેંચાય છે.

1. બધાં પ્રાણીઓનું હલનચલન અને ચાલ એકસમાન હોય છે. (F)
2. કાસ્થિ એ અસ્થિની સાપેક્ષમાં કઠણ હોય છે. (F)
3. આંગળીઓનાં હાડકાંમાં સાંધા હોતા નથી. (F)
4. અગ્ર બાહુમાં બે અસ્થિ હોય છે. (T)
5. વંદામાં બાહ્ય કંકાલ જોવા મળે છે. (T)

ખલ-દસ્તા સાંધો, જેને કંદૂક-ખલ્લિકા સાંધો પણ કહેવાય છે, તે એક વિશિષ્ટ પ્રકારનો સાંધો છે.

• રચના: આ સાંધામાં, એક હાડકાનો દડા જેવો ગોળ ભાગ બીજા હાડકાના પોલાણ (ખાડા જેવી જગ્યા) માં ગોઠવાયેલો હોય છે.
• હલનચલન: આ સાંધાની મુખ્ય ખાસિયત એ છે કે તે બધી જ દિશાઓમાં હલનચલન કરવાની સુવિધા આપે છે. આ કારણે હાથને ખભાથી સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર ફેરવી શકાય છે.
• ઉદાહરણ: માનવ શરીરમાં ખભાનો સાંધો અને નિતંબનો સાંધો (સાથળના હાડકાં અને નિતંબના હાડકાં વચ્ચેનો સાંધો) ખલ-દસ્તા સાંધાના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

આપણી ખોપરી અનેક હાડકાં એકબીજા સાથે જોડાવાથી બનેલી છે. આ મોટાભાગનાં જોડાણો અચલ એટલે કે સ્થિર હોય છે.

• ગતિશીલ અસ્થિ: ખોપરીમાં માત્ર નીચલું જડબું (lower jaw) જ એક એવું અસ્થિ છે જે હલનચલન કરી શકે છે. જ્યારે આપણે મુખ ખોલીએ છીએ, ત્યારે આ નીચલા જડબાને જ શીર્ષથી દૂર લઈ જઈએ છીએ.
• સ્થિર અસ્થિ: તેની સરખામણીમાં, ઉપલું જડબું (upper jaw) અને ખોપરીના અન્ય સાંધા અચલ (fixed) હોય છે. આ હાડકાં હલનચલન કરી શકતાં નથી. તમે ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરો, પણ ઉપલા જડબાને હલાવી શકાતું નથી.

આપણી કોણી પાછળની તરફ ન વળી શકવાનું કારણ તેમાં આવેલા મિજાગરા સાંધા (Hinge joint) છે.

• મિજાગરા સાંધાની કાર્યપ્રણાલી: આ સાંધો ઘરના દરવાજામાં લાગેલા મિજાગરાની જેમ જ કામ કરે છે. જેવી રીતે દરવાજો માત્ર આગળ અને પાછળ એમ એક જ દિશામાં ખુલી શકે છે, તેવી જ રીતે આ સાંધો પણ હાડકાંને માત્ર એક જ દિશામાં ગતિ કરવા દે છે.
• ગતિની મર્યાદા: મિજાગરા સાંધાની રચનાને કારણે, કોણી ફક્ત આગળની તરફ વળી શકે છે, પરંતુ તે પાછળની તરફ વળી શકતી નથી. આ સાંધો એક જ દિશામાં થતી ગતિને નિયંત્રિત કરે છે અને તેને વિરુદ્ધ દિશામાં જતા રોકે છે.