📘 પ્રકરણ ૨: સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા

(a) ઘઉં (Wheat):

• બીજનો પ્રકાર: ઘઉં એ એકદળી (Monocotyledon) બીજ છે.
• મૂળનો પ્રકાર: ઘઉંના છોડમાં તંતુમય મૂળ (Fibrous roots) આવેલા હોય છે.
• પર્ણનો શિરાવિન્યાસ: તેના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ (Parallel venation) જોવા મળે છે.

(b) રાજમા (Rajma / Kidney Bean):

• બીજનો પ્રકાર: રાજમા એ દ્વિદળી (Dicotyledon) બીજ છે.
• મૂળનો પ્રકાર: રાજમાના છોડમાં સોટીમૂળ (Taproot) આવેલું હોય છે.
• પર્ણનો શિરાવિન્યાસ: તેના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate venation) જોવા મળે છે.

• ભાગ A (જલીય / જળચર પ્રાણીઓ): ડોલ્ફિન, વ્હેલ.
• ભાગ B (ભૂનિવાસી / સ્થળચર પ્રાણીઓ): ઘોડો, ઘેટાં, ખિસકોલી, અળસિયું, કબૂતર.
• ભાગ C (જલીય અને ભૂનિવાસી બંને / ઉભયજીવી રહેઠાણ ધરાવતા પ્રાણીઓ): દેડકો, મગર, કાચબો.

• મૂળનો પ્રકાર: મૂળો એ સોટીમૂળ (Taproot) નું ઉદાહરણ છે. (તે જમીનમાં ઊંડે જતું મુખ્ય જાડું મૂળ છે અને તેમાંથી નાની શાખાઓ નીકળે છે).
• શિરાવિન્યાસનો પ્રકાર: મૂળો દ્વિદળી વનસ્પતિ હોવાથી તેના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate venation) જોવા મળે છે.

સમાનતાઓ:

• બંને પ્રાણીઓ શાકાહારી છે અને ઘાસ તથા વનસ્પતિના પર્ણો ખોરાક તરીકે લે છે.
• બંને ચાલવા અને કૂદવા માટે ચાર પગ અને ખરી (hooves) ધરાવે છે.

તફાવતો:

• શરીર પરના વાળ: પર્વતીય બકરીના શરીર પર જાડા, ગીચ અને લાંબા વાળ (ઊન) હોય છે, જ્યારે મેદાની બકરીના શરીર પર ટૂંકા અને પાતળા વાળ હોય છે.
• ખરીની રચના: પર્વતીય બકરીની ખરીઓ મજબૂત અને પહાડોના પથરાળ તથા ઢાળવાળા વિસ્તારોમાં લપસ્યા વગર ચઢવા માટે વિશેષ બનેલી હોય છે.

તફાવતોના કારણો (અનુકૂલન - Adaptations):

આ તફાવતો તેમના નિવાસસ્થાન (Habitat) ની ભૌગોલિક અને આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ સાથે જોડાયેલા છે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભારે ઠંડી અને હિમવર્ષા થતી હોવાથી ગીચ વાળ શરીરને ગરમ રાખે છે, જ્યારે ઢાળવાળા પર્વતો પર સરળતાથી ચાલવા માટે તેમની ખરીઓ મદદરૂપ થાય છે.

અમે પ્રાણીઓને પ્રજનન પદ્ધતિ (બચ્ચાંને જન્મ આપે છે કે ઈંડાં મૂકે છે) ના આધારે બે જૂથમાં વર્ગીકૃત કરી શકીએ છીએ:

• જૂથ ૧: અપત્યપ્રસવી (સીધા બચ્ચાંને જન્મ આપતા પ્રાણીઓ / સસ્તન વર્ગ): ગાય, ચામાચીડિયું, વ્હેલ.
• જૂથ ૨: અંડપ્રસવી (ઈંડાં મૂકતા પ્રાણીઓ): વંદો, કબૂતર, કાચબો, માછલી, તીડ, ગરોળી.

(વૈકલ્પિક જૂથબંધી: મેરુદંડ/કરોડરજ્જુની હાજરીના આધારે - પૃષ્ઠવંશી: ગાય, કબૂતર, ચામાચીડિયું, કાચબો, વ્હેલ, માછલી, ગરોળી; અપૃષ્ઠવંશી/કીટકો: વંદો, તીડ).

આપણા આસપાસના વિસ્તાર પર પડતી અસરો:

• જૈવવિવિધતાનો નાશ: જંગલો કાપવાથી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના નિવાસસ્થાનો નષ્ટ થાય છે, જેનાથી જૈવવિવિધતાને ભારે નુકસાન થાય છે.
• માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ: આશ્રય અને ખોરાક ન મળવાને કારણે જંગલી પ્રાણીઓ માનવ વસાહતો તરફ આવે છે.
• પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ: વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે, તાપમાનમાં વધારો થાય છે અને જમીનનું ધોવાણ વધે છે.

પડકારનો સામનો કરવાના ઉપાયો:

• વૃક્ષારોપણ અને સંરક્ષણ: વધુમાં વધુ નવા વૃક્ષો વાવવાં અને જંગલોનું પુનઃસ્થાપન કરવું.
• સંરક્ષિત વિસ્તારો અને પવિત્ર ઉપવનો: સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ (જેમ કે ‘પ્રોજેક્ટ ટાઈગર’) અને સ્થાનિક સમુદાય દ્વારા જળવાતા ‘પવિત્ર ઉપવનો’ (Sacred Groves) નું રક્ષણ કરવું.
• જાગરૂકતા: વૃક્ષો કાપવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો અને કાગળ તથા લાકડાની પેદાશોનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.

• A ના ઉદાહરણો (જાળીદાર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી દ્વિદળી વનસ્પતિ): જાસૂદ, લીમડો, આંબો, તુલસી, ચણા, સરસવ, રાજમા.
• B ના ઉદાહરણો (સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી એકદળી વનસ્પતિ): સામાન્ય ઘાસ, કેળ, મકાઈ, ઘઉં, લેમનગ્રાસ.

સંજય સ્પષ્ટતા મેળવવા રાજને નીચે મુજબના તાર્કિક પ્રશ્નો પૂછી શકે:

• ઊંચાઈ અંગે: “શું જાસૂદનો છોડ મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવે છે (જે ખૂબ નીચો પણ નથી અને વિશાળ વૃક્ષ જેટલો ઊંચો પણ નથી)?”
• પ્રકાંડના લક્ષણ અંગે: “શું જાસૂદનું પ્રકાંડ સખત અને કથ્થઈ રંગનું છે, પરંતુ વૃક્ષના થડ જેટલું જાડું નથી?”
• શાખાઓની ગોઠવણી અંગે: “શું જાસૂદમાં ડાળીઓ (શાખાઓ) જમીનની ખૂબ નજીકથી ઊગવાની શરૂઆત કરે છે?”

(જો આ ત્રણેય પ્રશ્નોનો જવાબ 'હા' હોય, તો સાબિત થાય છે કે જાસૂદ એ ક્ષુપ (Shrub) છે!)

(a) “A” જૂથની વનસ્પતિમાં બીજી કઈ સમાનતા છે?
જવાબ: “A” જૂથની વનસ્પતિઓના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate venation) જોવા મળે છે.

(b) “B” જૂથની વનસ્પતિમાં બીજી કઈ સમાનતા છે?
જવાબ: “B” જૂથની વનસ્પતિઓના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ (Parallel venation) જોવા મળે છે.

• પગમાં તફાવત: બતકના પગની આંગળીઓ પરસ્પર ત્વચાની ચામડી (પડદા) વડે જોડાયેલી હોય છે, જેને ત્વચાથી જોડાયેલા પહોળા પંજાવાળા પગ (Webbed feet) કહે છે. જ્યારે કબૂતર કે અન્ય પક્ષીઓની આંગળીઓ અલગ-અલગ અને ખુલ્લી હોય છે.
• ઉપયોગી પ્રવૃત્તિ: બતક આ જાળીદાર પંજાનો ઉપયોગ હલેસાંની જેમ કરીને પાણીમાં સરળતાથી તરવાની (Swimming) પ્રવૃત્તિ કરી શકે છે.

• દિવ્યા મુદપ્પા (Divya Mudappa): તેમણે ભારતના પશ્ચિમ ઘાટના સદાબહાર વરસાદી જંગલોના સંરક્ષણ અને લુપ્તપ્રાય વનસ્પતિઓ તથા પ્રાણીઓના પુનઃસ્થાપન (Rainforest Restoration) માટે અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે.
• ઉષા લચુંગ્પા (Usha Lachungpa): તેમણે સિક્કિમ અને પૂર્વ હિમાલયન પ્રદેશની સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા, પક્ષીઓ અને દુર્લભ વનસ્પતિઓના દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફાળો આપ્યો છે.
• વિદ્યા આશ્રેયા (Vidya Athreya): તેમણે ભારતમાં માનવ અને વન્યજીવો (ખાસ કરીને દીપડા - Leopards) વચ્ચેના સહ-અસ્તિત્વ અને માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે પ્રશંસનીય સંશોધન કર્યું છે.

પ્રવૃત્તિ: શાળાના બગીચા અથવા નજીકના વિસ્તારની નેચરવૉક દરમિયાન નીચે મુજબની નોંધપોથી તૈયાર કરવી:

• પ્રોજેક્ટ ટાઈગર (Project Tiger): વાઘની ઘટતી જતી સંખ્યા બચાવવા માટે ભારત સરકારે ૧૯૭૩માં આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો હતો.
• ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ (Cheetah Reintroduction Project): ૨૦૨૨માં ભારતમાં ચિત્તાઓની વસ્તી પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરાયો છે.
• ઘોરાડ (Great Indian Bustard) સંરક્ષણ: ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રમાં આ પક્ષીના નિવાસસ્થાનોને રક્ષિત જાહેર કરાયા છે.