પ્રકરણ ૨: સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
પ્રશ્ન ૧. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી સાચો ઉત્તર આપો:
૧. જે વનસ્પતિનું પ્રકાંડ લીલું અને કૂમળું હોય છે, તેને શું કહેવાય છે?
જવાબ: (C) છોડ
૨. નીચેનામાંથી કઈ વનસ્પતિમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે?
જવાબ: (B) કેળ
પ્રશ્ન ૨. કૌંસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો:
(સાલીમ અલી, જાનકી અમ્માલ, માછલી, ઊંટ)
૧. ભારતના પક્ષીપુરુષ (Birdman of India) તરીકે __________________ ને ઓળખવામાં આવે છે.
જવાબ: સાલીમ અલી
૨. __________________ રણમાં રહેવા માટે અનુકૂલિત થયેલું પ્રાણી છે.
જવાબ: ઊંટ
૩. 'સેવ સાયલન્ટ વેલી' ચળવળમાં ભારતીય વનસ્પતિશાસ્ત્રી __________________ એ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
જવાબ: જાનકી અમ્માલ
પ્રશ્ન ૩. નીચેના વિધાનો ખરા છે કે ખોટા તે જણાવો:
- ૧. જાસૂદના પર્ણમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
જવાબ: ખરું - ૨. ગુલાબની વનસ્પતિને 'ક્ષુપ' વર્ગમાં મૂકવામાં આવે છે.
જવાબ: ખરું - ૩. ગાય પ્રચલન માટે મીનપક્ષોનો ઉપયોગ કરે છે.
જવાબ: ખોટું (ગાય પગનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે માછલી મીનપક્ષોનો ઉપયોગ કરે છે).
પ્રશ્ન ૪. 'અ' વિભાગમાં આપેલી વિગતોને 'બ' વિભાગ સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:
| વિભાગ 'અ' (બીજનો પ્રકાર) | વિભાગ 'બ' (મૂળનો પ્રકાર) |
|---|---|
| ૧. એકદળી વનસ્પતિ | (A) સોટી મૂળ |
| ૨. દ્વિદળી વનસ્પતિ | (B) તંતુમય મૂળ |
સાચો જવાબ:
- ૧. એકદળી વનસ્પતિ → (B) તંતુમય મૂળ
- ૨. દ્વિદળી વનસ્પતિ → (A) સોટી મૂળ
પ્રશ્ન ૫. નીચે આપેલા પ્રાણીઓનું તેમના મુખ્ય નિવાસસ્થાન (રણ, સમુદ્ર, જંગલ) મુજબ વર્ગીકરણ કરો:
(ઊંટ, સિંહ, માછલી)
- રણ: ઊંટ
- સમુદ્ર: માછલી
- જંગલ: સિંહ
પ્રશ્ન ૬. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
૧. પર્ણ પર શિરાઓ દ્વારા રચાતી ભાત (ડીઝાઇન) ને શું કહેવાય છે? તેના બે પ્રકાર કયા છે?
જવાબ: પર્ણ પર શિરાઓ દ્વારા રચાતી ભાતને શિરાવિન્યાસ કહેવાય છે. તેના બે પ્રકાર છે: (૧) જાળીદાર શિરાવિન્યાસ અને (૨) સમાંતર શિરાવિન્યાસ.
૨. વનસ્પતિની ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના લક્ષણોને આધારે તેના કયા ત્રણ જૂથ પાડવામાં આવ્યા છે?
જવાબ: વનસ્પતિની ઊંચાઈ અને પ્રકાંડના લક્ષણોને આધારે તેના ત્રણ જૂથ છે: વૃક્ષ, ક્ષુપ અને છોડ.
૩. પક્ષીઓ પ્રચલન (હલનચલન) માટે શરીરના કયા અંગોનો ઉપયોગ કરે છે?
જવાબ: પક્ષીઓ (જેમ કે કબૂતર) હલનચલન માટે પગ અને પાંખો બંનેનો ઉપયોગ કરે છે.
પ્રશ્ન ૭. તફાવત આપો (કોઈપણ બે મુદ્દા):
૧. વૃક્ષ અને છોડ
- વૃક્ષ: તેની ઊંચાઈ વધુ હોય છે. તેનું પ્રકાંડ કથ્થાઈ, સખત અને જાડું હોય છે (દા.ત. આંબો).
- છોડ: તેની ઊંચાઈ નીચી હોય છે. તેનું પ્રકાંડ લીલું, કૂમળું અને પાતળું હોય છે (દા.ત. ટામેટી).
૨. સોટી મૂળ અને તંતુમય મૂળ
- સોટી મૂળ: આ મૂળ ધરાવતી વનસ્પતિના બીજ દ્વિદળી હોય છે અને તેના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
- તંતુમય મૂળ: આ મૂળ ધરાવતી વનસ્પતિના બીજ એકદળી હોય છે અને તેના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
પ્રશ્ન ૮. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:
૧. ભારત સરકારે આપણી જૈવવિવિધતાને બચાવવા માટે કયા કયા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે? તેમાં કયા પ્રાણીઓના રક્ષણની વાત છે?
જવાબ: ભારત સરકારે બંગાળી વાઘની વસ્તી બચાવવા માટે 1973માં 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' (Project Tiger) શરૂ કર્યો હતો. 2022માં ચિત્તાઓની વસ્તી પુનઃસ્થાપિત કરવા 'ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ' શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રમાં ઘોરાડ (Great Indian Bustard) ના નિવાસસ્થાનોને સંરક્ષિત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.
૨. 'પવિત્ર ઉપવનો' (Sacred Groves) એટલે શું? જૈવવિવિધતાના રક્ષણમાં તેનું શું મહત્વ છે?
જવાબ: પવિત્ર ઉપવનો એ સ્થાનિક સમુદાય દ્વારા સુરક્ષિત અવિક્ષેપિત જંગલ વિસ્તારો છે. અહીં પ્રાણીઓને નુકસાન પહોંચાડવાની કે વૃક્ષોને કાપવાની મનાઈ હોય છે. તે વિવિધ પ્રકારની ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું રહેઠાણ હોવાથી સુરક્ષિત જૈવવિવિધતાનો ખજાનો ગણાય છે.