પ્રકરણ 1: વિજ્ઞાનની અદ્ભુત દુનિયા
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે.)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
૧. નીચે આપેલી ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
૧. વિજ્ઞાનની શરૂઆત આપણી આસપાસની વસ્તુઓ કે ઘટનાઓનું રસપૂર્વક __________________ થાય છે.
જવાબ: અવલોકન કરવાથી
૨. પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યા પછી, આપણે તે પ્રશ્નના સંભવિત જવાબનું __________________ .
જવાબ: અનુમાન કરીએ છીએ
૩. આપણા અનુમાનની ચકાસણી કરવા માટે આપણે __________________ કરીએ છીએ.
જવાબ: પ્રયોગો અથવા વધુ અવલોકનો
૪. એક સમજદાર વ્યક્તિ બનવા માટે, તમારે હંમેશા __________________ એવું પૂછનાર બનવું જરૂરી છે!
જવાબ: "શા માટે"
૨. નીચેના વિધાનો ખરા છે કે ખોટા તે જણાવો:
- ૧. આકાશમાં તારા જોવા કે વરસાદ પડવો એ વિજ્ઞાનનો ભાગ નથી.
જવાબ: ખોટું (આ બધું સમજવું એ જ વિજ્ઞાન છે). - ૨. સાયકલની ટ્યુબમાં પંચર સાંધવું કે કૂકરમાં રસોઈ બનવી તેમાં પણ વિજ્ઞાન રહેલું છે.
જવાબ: ખરું. - ૩. પ્રયોગ કર્યા પછી આપણને ખરેખર જવાબ મળ્યો કે નહીં તે જાણવા પરિણામનું વિશ્લેષણ (analyse) કરવું જરૂરી છે.
જવાબ: ખરું.
૩. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
૧. આસપાસની કોઈ ઘટનાનું અવલોકન કર્યા પછી આપણા મનમાં સૌથી પહેલા શું થાય છે?
જવાબ: આસપાસની બાબતોનું અવલોકન કર્યા પછી આપણને આશ્ચર્ય થાય છે અને તેના વિશે આપણા મનમાં પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે.
૨. વિજ્ઞાનમાં કોઈ પણ પ્રશ્નનો જવાબ જાતે શોધવાનો પ્રયાસ કેવી રીતે કરી શકાય? (કોઈ પણ બે રીત જણાવો).
જવાબ: પ્રશ્નોના જવાબ જાતે શોધવા માટે આપણે પ્રયોગો કરી શકીએ છીએ અથવા તે બાબતનું વધુ બારીકાઈથી અવલોકન કરી શકીએ છીએ.
૪. નીચેના પ્રશ્નનો ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:
૧. વૈજ્ઞાનિક રીતે કોઈ પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવા માટેના ક્રમિક તબક્કાઓ (Steps) કયા કયા છે?
જવાબ: વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિના તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
- રસપ્રદ બાબતનું અવલોકન કરવું.
- આશ્ચર્યચકિત થવું અને પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો.
- સંભવિત જવાબનું અનુમાન કરવું.
- પ્રયોગો અથવા વધુ અવલોકનો દ્વારા અનુમાનની ચકાસણી કરવી.
- સાચો જવાબ મળ્યો કે નહીં તે નક્કી કરવા પરિણામોનું વિશ્લેષણ (analyse) કરવું.
૫. વિચારો અને તમારા શબ્દોમાં લખો (વ્યવહારુ પ્રશ્ન):
૧. ચિત્રમાં દર્શાવ્યા મુજબ એક છોકરી પાંદડા પર કંઈક અવલોકન કરી રહી છે, અને એક ભાઈ સાયકલનું પંચર બનાવી રહ્યા છે. આ બંને ક્રિયાઓમાં 'અવલોકન' અને 'પ્રશ્ન' કેવી રીતે જોડાયેલા છે તે તમારા શબ્દોમાં સમજાવો.
જવાબ: જ્યારે છોકરી પાંદડા પર કંઈક જુએ છે, ત્યારે તે તેનું ધ્યાનપૂર્વક 'અવલોકન' કરે છે અને તેને 'પ્રશ્ન' થાય છે કે આ શું છે અથવા તે કેવી રીતે કામ કરે છે. તેવી જ રીતે, સાયકલમાં હવા કેમ ઓછી થઈ ગઈ તે 'પ્રશ્ન'ના ઉકેલ માટે ભાઈ ટ્યુબને પાણીમાં બોળીને પરપોટા ક્યાંથી નીકળે છે તેનું 'અવલોકન' કરી રહ્યા છે. આમ, આપણી રોજિંદી ક્રિયાઓ અને સમસ્યાઓના ઉકેલમાં અવલોકન અને પ્રશ્ન જોડાયેલા છે.
૬. નીચેના બહુવિકલ્પી પ્રશ્નોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs):
૧. વિજ્ઞાન શીખવા માટે અને એક સમજદાર વ્યક્તિ બનવા માટે તમારામાં કયો ગુણ હોવો સૌથી વધુ જરૂરી છે?
- (A) બધું જ ગોખી લેવું
- (B) હંમેશા "શા માટે?" એવું પૂછનાર બનવું
- (C) માત્ર ચોપડીઓ જ વાંચ્યા કરવી
- (D) પ્રયોગોથી ડરવું
જવાબ: (B) હંમેશા "શા માટે?" એવું પૂછનાર બનવું
૨. તમારા મનમાં કોઈ પ્રશ્ન ઉદ્ભવ્યા પછી, વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ મુજબ તમે તરત જ શું કરશો?
- (A) સીધું વિશ્લેષણ કરીશું
- (B) તે પ્રશ્ન ભૂલી જઈશું
- (C) તે પ્રશ્નના સંભવિત જવાબનું અનુમાન કરીશું
- (D) પ્રયોગ પકડી રાખીશું
જવાબ: (C) તે પ્રશ્નના સંભવિત જવાબનું અનુમાન કરીશું
૭. યોગ્ય જોડકાં જોડો:
| વિભાગ 'અ' (ક્રિયા) | વિભાગ 'બ' (વૈજ્ઞાનિક તબક્કો) |
|---|---|
| ૧. કોઈ રસપ્રદ બાબત જોવી કે સમજવાનો પ્રયાસ કરવો | (a) વિશ્લેષણ (Analyse) |
| ૨. બાબત જોઈને આશ્ચર્યચકિત થવું | (b) પ્રયોગો અને વધુ અવલોકનો |
| ૩. સંભવિત જવાબ વિચારવો | (c) અવલોકન |
| ૪. સાચો જવાબ ચકાસવા મહેનત કરવી | (d) પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો |
| ૫. ખરેખર જવાબ મળ્યો કે નહીં તે નક્કી કરવું | (e) અનુમાન |
સાચો જવાબ:
- ૧ → (c) અવલોકન
- ૨ → (d) પ્રશ્ન ઉદ્ભવવો
- ૩ → (e) અનુમાન
- ૪ → (b) પ્રયોગો અને વધુ અવલોકનો
- ૫ → (a) વિશ્લેષણ (Analyse)
૮. ચિત્ર આધારિત વિચારાત્મક પ્રશ્નો (કોઈપણ બે લખો):
તમારા પાઠમાં ઘણા બધા ચિત્રો આપેલા છે (જેમ કે: પહાડો અને નદી, રણમાં ઊગતી વનસ્પતિ, દરિયાકિનારો, ગાય અને વાછરડું, પાંદડું ખાતી ઈયળ, કૂકરમાં બનતી રસોઈ વગેરે).
૧. આમાંથી કોઈપણ એક કુદરતી ઘટના (જેમ કે આકાશમાં તારા જોવા કે વરસાદ પડવો) વિશે તમારા મનમાં ઉદ્ભવતો એક પ્રશ્ન ("શા માટે" કે "કેવી રીતે") લખો.
જવાબ: જ્યારે હું રાત્રે આકાશમાં જોઉં છું, ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે "આ તારાઓ શા માટે ચમકે છે?" અથવા "વરસાદનું પાણી વાદળમાં કેવી રીતે પહોંચતું હશે?"
૨. કોઈપણ એક રોજિંદી ક્રિયા (જેમ કે સાયકલનું પંચર બનાવવું કે રસોઈ બનવી) વિશે તમારા મનમાં ઉદ્ભવતો એક પ્રશ્ન લખો.
જવાબ: જ્યારે હું કૂકર જોઉં છું, ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે "કૂકરમાંથી સીટી વાગે ત્યારે તેમાંથી વરાળ જ શા માટે બહાર આવે છે?"