પ્રકરણ ૩: ઉચિત આહાર : સ્વસ્થ શરીરનો માર્ગ
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
પ્રશ્ન ૧. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs):
(૧) ગળાના અગ્ર ભાગમાં સોજો આવવો (ગોઇટર) એ કયા ખનીજતત્વની ઉણપ દર્શાવે છે?
જવાબ: (C) આયોડિન
(૨) વિટામિન C ની ઉણપથી કયો રોગ થાય છે?
જવાબ: (A) સ્કર્વી
(૩) ભારતમાં ખાદ્ય ગુણવત્તાનું નિયમન કરતી સરકારી એજન્સી કઈ છે?
જવાબ: (A) FSSAI
(૪) ધ્રુવીય રીંછ પોતાની ચામડી નીચે ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે શાનો સંગ્રહ કરે છે?
જવાબ: (D) ચરબી
(૫) સ્ટાર્ચની હાજરી ચકાસવા માટે કયા દ્રાવણનો ઉપયોગ થાય છે?
જવાબ: (B) આયોડિન
પ્રશ્ન ૨. ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (૧) સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી આપણા શરીર દ્વારા કુદરતી રીતે વિટામિન D નું ઉત્પાદન થઈ શકે છે.
- (૨) ખોરાકની પોષણ ગુણવત્તા સુધારવા માટે તેમાં વધુ પોષકતત્વો ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન (fortification) કહે છે.
- (૩) મીઠાની ખેતી કરતા સમુદાયને અગરીયા કહે છે, જે કચ્છના નાના રણમાં મીઠું પકવે છે.
- (૪) અંધારા અને ભેજવાળા સ્થળોએ ઊગતા ખાદ્ય મશરૂમ પ્રોટીન નો સારો સ્ત્રોત છે.
- (૫) ૧૭૪૬માં સ્કોટિશ ફિઝિશિયન જેમ્સ લિન્ડે ખલાસીઓના સ્કર્વી રોગના લક્ષણો મટાડવા માટે લીંબુ અને નારંગી નું સેવન કરાવ્યું હતું.
પ્રશ્ન ૩. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
- (૧) આપણે બધાં જ પોષકતત્વો માત્ર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાંથી જ મેળવીએ છીએ.
જવાબ: ખોટું (કારણ કે મીઠા જેવા પોષકતત્વો દરિયાના પાણીમાંથી કે ખડકોમાંથી પણ મેળવી શકાય છે). - (૨) વિટામિન A આંખો અને ત્વચાને સ્વસ્થ રાખે છે.
જવાબ: ખરું. - (૩) ચરબીના પરીક્ષણ દરમિયાન ખાદ્ય પદાર્થને કાગળ પર ઘસવાથી કાગળ પર તૈલી ડાઘ જોવા મળે છે.
જવાબ: ખરું. - (૪) આયર્ન (લોહતત્વ) ની ઉણપથી ગોઇટર નામનો રોગ થાય છે.
જવાબ: ખોટું (આયર્નની ઉણપથી એનીમિયા અથવા પાંડુરોગ થાય છે). - (૫) દાદીમાને મળત્યાગમાં મુશ્કેલી પડે છે, તેથી ડૉક્ટરે તેમને રેસાથી ભરપૂર ખોરાક ખાવાની સલાહ આપી હતી.
જવાબ: ખરું.
પ્રશ્ન ૪. યોગ્ય જોડકાં જોડો:
| વિભાગ અ (પોષકતત્વો) | વિભાગ બ (ત્રુટિજન્ય રોગ / વિકાર) |
|---|---|
| (1) વિટામિન A | (A) બેરીબેરી |
| (2) વિટામિન B1 | (B) સુકતાન (રિકેટ્સ) |
| (3) વિટામિન C | (C) દૃષ્ટિ ગુમાવવી (રતાંધળાપણું) |
| (4) વિટામિન D | (D) એનીમિયા (પાંડુરોગ) |
| (5) આયર્ન (લોહતત્વ) | (E) સ્કર્વી |
સાચો જવાબ:
- (1) → (C) દૃષ્ટિ ગુમાવવી (રતાંધળાપણું)
- (2) → (A) બેરીબેરી
- (3) → (E) સ્કર્વી
- (4) → (B) સુકતાન (રિકેટ્સ)
- (5) → (D) એનીમિયા (પાંડુરોગ)
પ્રશ્ન ૫. એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
(૧) FSSAI નું પૂરું નામ શું છે અને તેનું કાર્ય શું છે?
જવાબ: FSSAI નું પૂરું નામ Food Safety and Standard Authority of India (ભારતીય ખાદ્ય સલામતી અને માનક પ્રાધિકરણ) છે, જે ભારતમાં ખાદ્ય ગુણવત્તાનું નિયમન કરે છે.
(૨) ધ્રુવીય રીંછ શીતનિંદ્રા દરમિયાન કેવી રીતે ટકી રહે છે?
જવાબ: ધ્રુવીય રીંછ પોતાની ચામડી નીચે એકઠી કરેલી ઘણી ચરબીનો ઊર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરીને મહિનાઓ સુધી શીતનિંદ્રા (hibernation) દરમિયાન ખાધા વિના ટકી રહે છે.
(૩) સ્કર્વી રોગના મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?
જવાબ: પેઢામાંથી લોહી નીકળવું અને ઘામાં રૂઝ આવવા માટે વધુ સમય લાગવો એ સ્કર્વી રોગના મુખ્ય લક્ષણો છે.
(૪) 'ફોર્ટિફિકેશન' એટલે શું?
જવાબ: ખોરાકની પોષણ ગુણવત્તા સુધારવા અને પૌષ્ટિકતા વધારવા માટે તેમાં વધુ પોષકતત્વો ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન કહે છે.
(૫) સ્ટાર્ચની કસોટીમાં આયોડિન ઉમેર્યા પછી ખાદ્ય પદાર્થનો રંગ કેવો જોવા મળે છે?
જવાબ: સ્ટાર્ચની કસોટીમાં આયોડિન ઉમેર્યા પછી ખાદ્ય પદાર્થનો રંગ ભૂરો-કાળો જોવા મળે છે. (નોંધ: સ્ત્રોતમાં આયોડિન પરીક્ષણનો ઉલ્લેખ છે)
પ્રશ્ન ૬. નીચે આપેલા ખાદ્ય પદાર્થોમાંથી અલગ પડતો શબ્દ તારવો (વર્ગીકરણ આધારિત):
(૧) ગાજર, પપૈયું, કેરી, લીંબુ
જવાબ: લીંબુ (કારણ: તે વિટામિન C નો સ્ત્રોત છે, જ્યારે અન્ય વિટામિન A ના સ્ત્રોત છે).
(૨) મગફળી, સોયાબીન, તલ, માખણ
જવાબ: માખણ (કારણ: માખણ એ પ્રાણીજન્ય ચરબીનો સ્ત્રોત છે, જ્યારે અન્ય વનસ્પતિજન્ય ચરબીના સ્ત્રોત છે).
(૩) બેરીબેરી, સ્કર્વી, ગોઇટર, રતાંધળાપણું
જવાબ: ગોઇટર (કારણ: તે ખનીજતત્વ-આયોડિનની ઉણપથી થાય છે, જ્યારે અન્ય વિટામિનની ઉણપથી થતા રોગો છે).
(૪) દૂધ, માછલી, ઈંડાં, પપૈયું
જવાબ: પપૈયું (કારણ: તે વનસ્પતિજન્ય ખોરાક છે, જ્યારે અન્ય પ્રાણીજન્ય સ્ત્રોતો છે).
(૫) ચોખા, ઘઉં, મકાઈ, સોયાબીન
જવાબ: સોયાબીન (કારણ: સોયાબીન પ્રોટીનનો સારો સ્ત્રોત છે, જ્યારે અન્ય કાર્બોદિતના મુખ્ય સ્ત્રોતો છે).
પ્રશ્ન ૭. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં વૈજ્ઞાનિક કારણો આપો:
(૧) લાંબી મુસાફરી કરતા ખલાસીઓને ખોરાકમાં લીંબુ અને નારંગી આપવામાં આવતા હતા.
જવાબ: કારણ કે લીંબુ અને નારંગી વિટામિન C ના સ્ત્રોત છે, જે પેઢામાંથી રક્તસ્ત્રાવ અને સોજો મટાડવામાં તેમજ સ્કર્વી રોગથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
(૨) નાના બાળકોને સવારના કૂમળા તડકામાં રમવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
જવાબ: કારણ કે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી આપણા શરીર દ્વારા કુદરતી રીતે વિટામિન D નું ઉત્પાદન થાય છે, જે હાડકાં અને દાંતને સ્વસ્થ રાખવા માટે જરૂરી છે.
(૩) ડૉક્ટર વૃદ્ધ લોકોને રેસાથી ભરપૂર ખોરાક ખાવાની સલાહ આપે છે.
જવાબ: કારણ કે પાચક રેસાઓ (રૂક્ષાંશ) મળત્યાગની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે અને પાચનમાં મદદ કરે છે.
(૪) આહારમાં આયોડિનયુક્ત મીઠાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
જવાબ: કારણ કે આયોડિન શારીરિક અને માનસિક પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં મદદ કરે છે અને તેની ઉણપથી ગળાના અગ્ર ભાગમાં સોજો આવવા (ગોઇટર) જેવો વિકાર થઈ શકે છે.
(૫) આપણે પોષકતત્વો મેળવવા માત્ર વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓ પર જ આધારિત ન રહેવું જોઈએ.
જવાબ: કારણ કે આપણા શરીરને જરૂરી કેટલાક પોષકતત્વો, જેમ કે મીઠું, દરિયાના પાણીમાંથી કે ખડકોમાંથી પણ મેળવવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૮. નીચે આપેલા સ્ત્રોતોનું યોગ્ય વર્ગીકરણ કરો:
(૧) પ્રાણીજન્ય પ્રોટીન અને વનસ્પતિજન્ય પ્રોટીનમાં વર્ગીકરણ કરો: ઈંડાં, મગ
- પ્રાણીજન્ય પ્રોટીન: ઈંડાં
- વનસ્પતિજન્ય પ્રોટીન: મગ
(૨) કાર્બોદિત અને ચરબીમાં વર્ગીકરણ કરો: મકાઈ, સૂર્યમુખીનું તેલ
- કાર્બોદિત: મકાઈ
- ચરબી: સૂર્યમુખીનું તેલ
(૩) વિટામિન C અને વિટામિન A માં વર્ગીકરણ કરો: આમળાં, પપૈયું
- વિટામિન C: આમળાં
- વિટામિન A: પપૈયું
(૪) વિટામિન B1 અને વિટામિન D માં વર્ગીકરણ કરો: આખા ધાન્ય, માખણ
- વિટામિન B1: આખા ધાન્ય
- વિટામિન D: માખણ
(૫) કેલ્શિયમ અને આયર્ન (લોહતત્વ) માં વર્ગીકરણ કરો: ચીઝ, પાલક (લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી)
- કેલ્શિયમ: ચીઝ
- આયર્ન: પાલક (લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી)
પ્રશ્ન ૯. વિગતવાર ઉત્તર આપો:
(૧) 'ફોર્ટિફિકેશન' એટલે શું? ઉદાહરણ આપી સમજાવો.
જવાબ: ક્યારેક પૅકિંગની પ્રક્રિયા દરમિયાન, ખોરાકની પોષણ ગુણવત્તા સુધારવા એટલે કે પૌષ્ટિકતા વધારવા માટે તેમાં વધુ પોષકતત્વો ઉમેરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ફોર્ટિફિકેશન (fortification) કહે છે. દાખલા તરીકે, આયોડિનયુક્ત મીઠું અને શિશુઆહાર એ પોષણયુક્ત ખોરાકના ઉદાહરણો છે.