વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો - સ્વાધ્યાય
સ્વાધ્યાય (Exercise)
૧. આપણા ખોરાકનાં મુખ્ય પોષકતત્ત્વોનાં નામ લખો.
આપણા આહારના મુખ્ય પોષકદ્રવ્યો કાર્બોદિત, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન તથા ખનીજક્ષારો છે. આ ઉપરાંત આહારમાં પાચક રેસાઓ (રૂક્ષાંશ) તથા પાણી પણ સામેલ છે.
૨. નીચે આપેલાનાં નામ લખો :
- (a) પોષકદ્રવ્યો કે જે આપણા શરીરને મુખ્યત્વે ઊર્જા પ્રદાન કરે છે.
- કાર્બોદિત અને ચરબી.
- (b) પોષકદ્રવ્યો કે જે આપણા શરીરની વૃદ્ધિ અને જાળવણી માટે જરૂરી છે.
- પ્રોટીન અને ખનીજક્ષારો.
- (c) વિટામિન કે જે આપણી સારી દ્રષ્ટિ માટે જવાબદાર છે.
- વિટામિન A.
- (d) ખનીજક્ષારો કે જે હાડકાંને સ્વસ્થ રાખવા માટે આવશ્યક છે.
- કૅલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ.
૩. બે એવા ખાદ્યપદાર્થનું નામ Lખો કે જેમાં નીચે આપેલ પોષકદ્રવ્ય પૂરતી માત્રામાં ઉપલબ્ધ હોય છે :
- (a) ચરબી
- મગફળી, બદામ.
- (b) સ્ટાર્ચ
- ચોખા, બટાટા.
- (c) પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ)
- તાજાં ફળો, શાકભાજી.
- (d) પ્રોટીન
- કઠોળ, માંસ.
૪. આપેલમાંથી સાચાં વિધાનો માટે (A)ની નિશાની કરો :
- (a) માત્ર ભાત (ચોખા) ખાવાથી આપણે આપણા શરીરના પોષણની આવશ્યકતાઓ પૂરી કરી શકીએ છીએ.
- ખોટું.
- (b) ત્રુટિજન્ય રોગોનો અટકાવ સમતોલ આહાર ખાવાથી થઈ શકે છે.
- સાચું.
- (c) શરીર માટે સમતોલ આહારમાં વિવિધતાસભર ખાદ્યપદાર્થો હોવા જોઈએ.
- સાચું.
- (d) શરીરને બધાં જ પોષકદ્રવ્યો ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે માત્ર માંસ જ પર્યાપ્ત છે.
- ખોટું.
૫. ખાલી જગ્યાની પૂર્તિ કરો :
- (a) સુક્તાન વિટામિન D ની ઉણપથી થાય છે.
- (b) વિટામિન-Cની ત્રુટિ (ઊણપ)થી થતો રોગ સ્કર્વી નામે ઓળખાય છે.
- (c) વિટામિન A ના અભાવથી રતાંધળાપણું થાય છે.
- (d) વિટામિન B1 ની ત્રુટિ (ઉણપ)થી બેરીબેરી રોગ થાય છે.
સૂચિત પ્રૉજેક્ટ અને પ્રવૃત્તિઓ
"પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો" માં "સૂચિત પ્રૉજેક્ટ અને પ્રવૃત્તિઓ" શીર્ષક હેઠળ નીચે મુજબના પ્રોજેક્ટ્સ અને પ્રવૃત્તિઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં દરેક પ્રોજેક્ટ માટેની વિગતો અને તેને કેવી રીતે તૈયાર કરી શકાય તેની રૂપરેખા આપવામાં આવી છે:
પ્રૉજેક્ટ 1: 12 વર્ષના બાળક માટે સમતોલ આહાર-ચાર્ટ તૈયાર કરવો
ઉદ્દેશ: 12 વર્ષના બાળક માટે સસ્તો અને સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ ખોરાકનો ઉપયોગ કરીને સંતુલિત આહાર ચાર્ટ બનાવવો.
કેવી રીતે તૈયાર કરશો:
- જરૂરી પોષકતત્ત્વો: બાળકને જોઈતા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન્સ અને ખનિજોની દૈનિક જરૂરિયાત સમજો.
- સ્થાનિક ખોરાકનું સંશોધન: તમારા વિસ્તારમાં સરળતાથી મળતા અને ખર્ચાળ ન હોય તેવા અનાજ (ઘઉં, બાજરી, ચોખા), કઠોળ (દાળ), શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનો, અને અન્ય પ્રોટીન સ્ત્રોતો (જેમ કે ઇંડા, જો લાગુ પડતા હોય) ની યાદી બનાવો.
- આહાર-ચાર્ટની રચના: સવારનો નાસ્તો, બપોરનું ભોજન, સાંજનો નાસ્તો અને રાત્રિ ભોજન માટે ખોરાકની યોજના બનાવો. દરેક ભોજનમાં વિવિધ પોષકતત્ત્વોનો સમાવેશ થાય તેની ખાતરી કરો.
- ઉદાહરણ:
- સવારનો નાસ્તો: દૂધ + રોટલી/થેપલા/પૌંઆ (કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન)
- બપોરનું ભોજન: દાળ-ભાત + રોટલી + મોસમી શાક (પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ, વિટામિન્સ, ખનિજો)
- સાંજનો નાસ્તો: ફળ / મગફળી/ચણા (વિટામિન્સ, ખનિજો, પ્રોટીન)
- રાત્રિ ભોજન: ખીચડી/દહીં-ભાત + દહીં/છાશ (કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન)
- પાણી અને રૂક્ષાંશ: આહાર ચાર્ટમાં પર્યાપ્ત પાણી અને પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) ના સમાવેશ પર ભાર મૂકો.
પ્રૉજેક્ટ 2: પોષકતત્ત્વોના વધુ પડતા સેવનના પ્રભાવનો અભ્યાસ
ઉદ્દેશ: ચરબી સિવાયના અન્ય પોષકતત્ત્વો (જેમ કે પ્રોટીન અને વિટામિન્સ) નો વધુ પડતો આહાર શરીર માટે હાનિકારક છે કે કેમ તે સમજવું.
કેવી રીતે તૈયાર કરશો:
- સંશોધન: પુસ્તકો, વિશ્વસનીય વેબસાઇટ્સ અથવા આરોગ્ય નિષ્ણાતો પાસેથી વિવિધ પોષકતત્ત્વોના વધુ પડતા સેવન (overconsumption) અને તેની શરીર પર થતી અસરો વિશે માહિતી એકત્રિત કરો.
- પ્રશ્નોના ઉત્તર શોધો:
- કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને પ્રોટીનનો વધુ પડતો ઉપયોગ શરીરમાં કયા ફેરફારો લાવી શકે છે? (દા.ત., સ્થૂળતા, કિડની પર અસર)
- કયા વિટામિન્સ પાણીમાં દ્રાવ્ય (water-soluble) છે અને કયા ચરબીમાં દ્રાવ્ય (fat-soluble) છે? ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સ (A, D, E, K) નો વધુ પડતો સંગ્રહ શરીરમાં સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે.
- વિવિધ ખનિજો (જેમ કે સોડિયમ, કેલ્શિયમ) ની વધુ માત્રા શરીરમાં કેવી રીતે અસર કરે છે?
- વર્ગ ચર્ચા: એકત્રિત કરેલી માહિતીના આધારે વર્ગમાં ચર્ચા માટે મુદ્દાઓ તૈયાર કરો, જેમાં સંતુલિત આહારના મહત્વ પર ભાર મૂકવામાં આવે.
પ્રૉજેક્ટ 3: પાલતુ પ્રાણીઓના ખોરાક અને પોષકતત્ત્વોની તપાસ
ઉદ્દેશ: ઢોર અથવા પાલતુ પ્રાણીઓ દ્વારા ખાવામાં આવતા ખોરાકની તપાસ કરવી અને તેમાં કયા પોષકતત્ત્વો હોય છે તે જાણવું, તથા વિવિધ પ્રાણીઓ માટેના સંતુલિત આહારની જરૂરિયાત નક્કી કરવી.
કેવી રીતે તૈયાર કરશો:
- નિરીક્ષણ: તમારા ઘરની આસપાસના ઢોર (ગાય, ભેંસ) અથવા પાલતુ પ્રાણીઓ (કૂતરો, બિલાડી) કયો ખોરાક ખાય છે તેનું નિરીક્ષણ કરો. તેમના માલિકો સાથે વાતચીત કરીને તેમના આહાર વિશે માહિતી મેળવો.
- ખોરાકની સૂચિ: દરેક પ્રાણી માટે તેમના આહારમાં સમાવિષ્ટ ખોરાક પદાર્થોની સૂચિ બનાવો.
- પોષકતત્ત્વોનું વિશ્લેષણ: શીખેલા જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને, દરેક ખોરાક પદાર્થમાં કયા મુખ્ય પોષકતત્ત્વો (કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન્સ, ખનિજો) હાજર હોઈ શકે છે તેનું અનુમાન કરો.
- સંતુલિત આહારની તુલના: વિવિધ પ્રાણીઓના આહારની તુલના કરો. શું તેમને વિવિધ પોષકતત્ત્વોની જરૂરિયાત અલગ અલગ હોય છે? (દા.ત., માંસાહારી, શાકાહારી, સર્વભક્ષી પ્રાણીઓ).
- પરિણામોની તુલના: વર્ગમાં સહપાઠીઓ દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા પરિણામો સાથે તમારા તારણોની તુલના કરો અને સામાન્ય તારણો કાઢો.
આ રૂપરેખા તમને "પ્રકરણ 1 આહારના ઘટકો" માં સૂચવેલા પ્રોજેક્ટ્સને તૈયાર કરવામાં મદદ કરશે.
નોંધ : આપેલ જવાબમાં કે વિગતોમાં કોઇ ભૂલ હોય તો અમારો સંપર્ક trhelpmail@gmail.com પર કરો.