પ્રકરણ ૧૦: સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
પ્રશ્ન ૧. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs):
૧. લજામણીના છોડને અડકવાથી તેના પર્ણો બીડાઈ જાય છે, આ સજીવની કઈ લાક્ષણિકતા છે?
જવાબ: (B) ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર
૨. મચ્છરના જીવનચક્રનો સાચો ક્રમ કયો છે?
જવાબ: (A) ઈંડું → લાર્વા → પ્યુપા → મચ્છર
૩. નીચેનામાંથી કયા ફૂલના બીજને અંકુરિત થવા માટે અંધકારની જરૂર પડે છે?
જવાબ: (C) કેલેન્ડુલા
૪. દેડકાના ઈંડામાંથી બહાર આવતા અને પૂંછડી ધરાવતા, માછલી જેવા દેખાતા સ્વરૂપને શું કહે છે?
જવાબ: (D) ટેડપોલ
૫. સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં છોડનો પ્રરોહ (ડાળી/પર્ણો) કઈ દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે?
જવાબ: (B) સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં
પ્રશ્ન ૨. ખાલી જગ્યા પૂરો:
- ૧. બંધિયાર પાણી પર કેરોસીન છાંટવાથી મચ્છરના લાર્વા અને પ્યુપાને શ્વાસમાં હવા લેવા મળતી નથી.
- ૨. લાર્વા (રેશમના કીડા) ના સ્ત્રાવનો ઉપયોગ રેશમના કાપડ બનાવવા માટે થાય છે.
- ૩. કઠોળના બીજનું અંકુરણ થવા માટે હવા અને યોગ્ય તાપમાનની સાથે પાણી (ભેજ) ની પણ ખાસ જરૂર પડે છે.
- ૪. તિલક તુલસી (coleus) અને પેટુનિયાના બીજને અંકુરિત થવા માટે પ્રકાશ ની જરૂર પડે છે.
- ૫. સજીવો દ્વારા નકામા પદાર્થોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જન કહે છે.
પ્રશ્ન ૩. નીચેના વિધાનો ખરા છે કે ખોટા તે જણાવો:
- ૧. પુસ્તક અને પેન્સિલ નિર્જીવ વસ્તુઓ છે.
જવાબ: ખરું. - ૨. દેડકાના જીવનચક્રમાં ઈંડા પછી સીધો પુખ્ત દેડકો બને છે.
જવાબ: ખોટું (વચ્ચે ટેડપોલ અને મંડૂકક આવે છે). - ૩. બીજને પાણી ન મળે તો પણ માત્ર સૂર્યપ્રકાશથી તે અંકુરિત થઈ શકે છે.
જવાબ: ખોટું (પાણી/ભેજ જરૂરી છે). - ૪. વૃદ્ધિ પામવી એ દરેક સજીવનું એક અગત્યનું લક્ષણ છે.
જવાબ: ખરું. - ૫. મચ્છર બંધિયાર પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે.
જવાબ: ખરું.
પ્રશ્ન ૪. યોગ્ય જોડકાં જોડો:
| વિભાગ અ (સજીવ/અવસ્થા) | વિભાગ બ (લાક્ષણિકતા/જરૂરિયાત) |
|---|---|
| 1. મંડૂકક (Froglet) | A. અંકુરણ માટે પ્રકાશની જરૂર |
| 2. લજામણીના પર્ણો | B. બે પગ ધરાવતી દેડકાની અવસ્થા |
| 3. પેટુનિયા (Petunia) | C. ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર |
| 4. ઝીનીયા (Zinnia) | D. અંકુરણ માટે અંધકારની જરૂર |
| 5. મચ્છરના લાર્વા | E. બંધિયાર પાણી |
સાચો જવાબ:
- 1 → B (બે પગ ધરાવતી દેડકાની અવસ્થા)
- 2 → C (ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર)
- 3 → A (અંકુરણ માટે પ્રકાશની જરૂર)
- 4 → D (અંકુરણ માટે અંધકારની જરૂર)
- 5 → E (બંધિયાર પાણી)
પ્રશ્ન ૫. નીચે આપેલા ૫ પદાર્થોનું 'સજીવ' અને 'નિર્જીવ'માં વર્ગીકરણ કરો:
પદાર્થો: ૧. કબૂતર ૨. કાર ૩. વનસ્પતિ ૪. પુસ્તક ૫. પેન્સિલ
- સજીવ: કબૂતર, વનસ્પતિ
- નિર્જીવ: કાર, પુસ્તક, પેન્સિલ
પ્રશ્ન ૬. એક-બે શબ્દોમાં ઉત્તર આપો:
૧. રેશમ ઉત્પાદન માટે ભારત સરકારના કયા આયોગે તાલીમ કેન્દ્રો સ્થાપ્યા છે?
જવાબ: ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (KVIC)
૨. દેડકાના જીવનચક્રનો પ્રથમ તબક્કો (જે પાણીમાં તરતો જોવા મળે છે) કયો છે?
જવાબ: જલાંડક (ઈંડા)
૩. વનસ્પતિનો કયો ભાગ હંમેશા સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં વૃદ્ધિ કરે છે?
જવાબ: પ્રરોહ (shoot)
૪. પાણીની સપાટી પર પાતળું પડ રચીને મચ્છરનો ઉપદ્રવ અટકાવવા કયું પ્રવાહી છાંટવામાં આવે છે?
જવાબ: કેરોસીન
૫. સજીવો દ્વારા પોતાના જેવા જ નવા સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયાને પારિભાષિક શબ્દમાં શું કહે છે?
જવાબ: પ્રજનન (Reproduction)
પ્રશ્ન ૭. નીચેના તબક્કાઓને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો:
- ૧. મચ્છરનું જીવનચક્ર: લાર્વા, પુખ્ત મચ્છર, પ્યુપા, ઈંડું
સાચો ક્રમ: ઈંડું → લાર્વા → પ્યુપા → પુખ્ત મચ્છર - ૨. દેડકાનું જીવનચક્ર: મંડૂકક, ટેડપોલ, જલાંડક (ઈંડા), દેડકો
સાચો ક્રમ: જલાંડક (ઈંડા) → ટેડપોલ → મંડૂકક → દેડકો - ૩. છોડનું જીવનચક્ર: ફળ, બીજ, ફૂલ, છોડ
સાચો ક્રમ: બીજ → છોડ → ફૂલ → ફળ - ૪. રેશમના કીડાનું જીવનચક્ર: પ્યુપા, ઈંડા, પુખ્ત કીડો, લાર્વા
સાચો ક્રમ: ઈંડા → લાર્વા → પ્યુપા → પુખ્ત કીડો - ૫. બીજનું અંકુરણ: પ્રરોહનો વિકાસ, બીજ વાવવું, ફણગો ફૂટવો, મૂળનો વિકાસ
સાચો ક્રમ: બીજ વાવવું → ફણગો ફૂટવો → મૂળનો વિકાસ → પ્રરોહનો વિકાસ
પ્રશ્ન ૮. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:
૧. સજીવની કોઈપણ ચાર લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.
જવાબ: સજીવની લાક્ષણિકતાઓ: શ્વસન, વૃદ્ધિ, પ્રજનન, ઉત્સર્જન, હલનચલન અને ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર.
૨. બંધિયાર પાણીમાં કેરોસીન છાંટવાથી મચ્છરનો ઉપદ્રવ કેવી રીતે ઘટે છે?
જવાબ: કેરોસીન પાણીની સપાટી પર પાતળું પડ રચે છે, જે પાણીને હવાથી અલગ કરે છે. આનાથી મચ્છરના લાર્વા અને પ્યુપાને શ્વાસ લેવા હવા મળતી નથી અને તેઓ મૃત્યુ પામે છે.
૩. લજામણીના છોડમાં "ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર" કેવી રીતે જોવા મળે છે?
જવાબ: લજામણીના છોડના પર્ણોને અડકવાથી (સ્પર્શની ઉત્તેજના) તે તરત જ બીડાઈ જાય છે (પ્રતિચાર).
૪. બીજને અંકુરિત થવા માટે કઈ-કઈ પરિસ્થિતિઓની ખાસ જરૂર પડે છે?
જવાબ: બીજને અંકુરિત થવા માટે મુખ્યત્વે હવા, પાણી (ભેજવાળી જમીન) અને યોગ્ય તાપમાનની જરૂર પડે છે.
૫. કઈ વનસ્પતિના બીજને અંકુરિત થવા માટે પ્રકાશની જરૂર પડે છે અને કોને અંધકારની? (કોઈપણ બે ઉદાહરણ આપો)
જવાબ: તિલક તુલસી (coleus) અને પેટુનિયાના બીજને અંકુરિત થવા પ્રકાશની જરૂર પડે છે, જ્યારે કેલેન્ડુલા અને ઝીનીયાના બીજને અંધકારની જરૂર પડે છે.