પ્રકરણ ૯: રોજિંદા જીવનમાં અલગીકરણની પદ્ધતિઓ

જવાબ: (બ) બાષ્પીભવન

જવાબ: (ક) વીણવું

જવાબ: (અ) વલોવવું

જવાબ: (બ) ઉપણવું

જવાબ: (બ) ચુંબક

સાચો જવાબ:

• (i) → (d) ચાળવું
• (ii) → (a) હાથ વડે વીણવું
• (iii) → (b) ચુંબકીય પૃથક્કરણ
• (iv) → (e) વલોવવું
• (v) → (c) નિતારણ/નિક્ષેપન

જવાબ: થ્રેસર એ મશીન છે જેનો ઉપયોગ ડુંડાં અને ભૂસામાંથી અનાજના દાણાને અલગ કરવા માટે થાય છે, તે છડવા અને ઉપણવાના બંને કાર્યો એક સાથે કરે છે.

જવાબ: જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલા ભારે અને અદ્રાવ્ય કણો પાત્રના તળિયે સ્થાયી થઈ બેસી જાય છે, ત્યારે તે પ્રક્રિયાને નિક્ષેપન કહેવામાં આવે છે.

જવાબ: પાણીનું ગરમીના કારણે તેની બાષ્પમાં (વરાળમાં) રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને બાષ્પીભવન કહે છે.

જવાબ: ગાળણક્રિયા માટે ગળણી, મલમલ કાપડ, અને બારીક કણો માટે ગાળણપત્ર (ફિલ્ટર પેપર) નો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

જવાબ: જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલા કચરા કે કાંકરાના કણોનું કદ મોટું હોય અને તેમની માત્રા ખૂબ વધારે ન હોય ત્યારે તેને હાથ વડે વીણીને અલગ કરી શકાય છે.

જવાબ: છીછરા ખાડામાં પાણી ભરી રાખવાથી સૂર્યપ્રકાશની ગરમીથી પાણીનું ધીમે ધીમે બાષ્પીભવન થાય છે, પાણી વરાળ બની ઉડી જાય છે અને અંતે ઘન સ્વરૂપે મીઠું નીચે રહી જાય છે.

જવાબ: કાદવવાળા પાણીને થોડો સમય શાંત રાખવાથી તેમાં રહેલા માટી અને રેતીના ભારે કણો નિક્ષેપન પદ્ધતિ દ્વારા તળિયે બેસી જાય છે, જેથી ઉપરનું પાણી નિતારણ દ્વારા ચોખ્ખું મળે છે.

જવાબ: આમ કરવાથી અનાજના દાણા ભારે હોવાથી સીધા નીચે ઢગલા સ્વરૂપે પડે છે, જ્યારે ફોતરાં હલકા હોવાથી પવનની દિશામાં થોડા દૂર ઉડીને પડે છે, અને બંને અલગ થાય છે (ઉપણવું).

જવાબ: કચરામાં મોટાભાગે લોખંડનો ભંગાર હોય છે. ચુંબક લોખંડની વસ્તુઓને આકર્ષે છે, તેથી ચુંબકનો ઉપયોગ કરીને અન્ય કચરામાંથી લોખંડને ઝડપથી અને સહેલાઈથી અલગ કરી શકાય છે.

જવાબ: વનસ્પતિને તડકામાં સૂકવવાથી તેમાં રહેલા વધારાના પાણીનું સહેલાઈથી બાષ્પીભવન થઈ જાય છે અને દવાનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ જળવાઈ રહે છે.

જવાબ: ઉપણવાની પદ્ધતિનો સિદ્ધાંત એ છે કે મિશ્રણમાં રહેલા ભારે અને હલકા ઘટકોને પવન દ્વારા કે ફૂંકાતી હવા દ્વારા અલગ કરવા. તેનો ઉપયોગ ખેડૂતો દ્વારા અનાજના ભારે દાણામાંથી હલકા ફોતરાં (husk) અલગ કરવા માટે થાય છે.

જવાબ: તેલ અને પાણી એકબીજામાં ભળતા નથી. આ મિશ્રણને થોડા સમય માટે હલાવ્યા વિના પાત્રમાં શાંત રાખવામાં આવે તો તે બંને અલગ સ્તર બનાવે છે. હલકું તેલ ઉપર તરે છે અને પાણી નીચે રહે છે. ત્યારબાદ નિતારણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી ઉપરના તેલના સ્તરને હળવેથી બીજા પાત્રમાં અલગ કરી શકાય છે.

જવાબ: સૌ પ્રથમ આ મિશ્રણમાં પાણી ઉમેરો. મીઠું પાણીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી ઓગળી જશે, જ્યારે રેતી અદ્રાવ્ય હોવાથી તળિયે બેસશે. નિતારણ કે ગાળણ પદ્ધતિથી રેતીને અલગ કરો. ત્યારબાદ મળેલા મીઠાના દ્રાવણને ગરમ કરી 'બાષ્પીભવન' પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી ઉડાડી દો, જેથી પાત્રમાં માત્ર મીઠું બાકી રહેશે.

જવાબ: ગાળણપત્રમાં અત્યંત નાના છિદ્રો હોય છે. જ્યારે કોઈ પ્રવાહી અને અદ્રાવ્ય ઘન કણોના મિશ્રણને ગાળણપત્રમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રવાહી આ છિદ્રોમાંથી પસાર થઈ જાય છે, પરંતુ અદ્રાવ્ય ઘન કણો ગાળણપત્ર પર અવશેષ તરીકે રહી જાય છે.

જવાબ: જ્યારે મિશ્રણમાં રહેલા ઘન કણોના કદમાં તફાવત હોય ત્યારે ચાળવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. નાના કણો ચાળણીમાંથી પસાર થઈ જાય છે અને મોટા કણો ચાળણીમાં રહી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: અડદ સાથે મિશ્ર થયેલ ચણાનો લોટ ચાળવો અથવા બાંધકામ વખતે રેતીમાંથી કાંકરા કાઢવા.