📘 પ્રકરણ ૧૧: કુદરતનો અમૂલ્ય ખજાનો

આડાઅવળા અક્ષરોમાંથી બનતા સાચાં નામો અને વર્ગીકરણ:

• ડખક ➔ ખડક - પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન
• ગજલ ➔ જંગલ - પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન
• નવપ ➔ પવન (હવા) - પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન
• ણીપા ➔ પાણી - પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન

• (i) કુદરત પાસે માનવીય જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટેનાં તમામ સંસાધનો છે.
  જવાબ: [ T ]
  નોંધ: મહાત્મા ગાંધીજીએ પણ કહ્યું છે કે, "પૃથ્વી દરેક માણસની જરૂરિયાત સંતોષવા માટે પૂરતું પ્રદાન કરે છે, પરંતુ દરેક માણસના લોભ માટે નહીં."
• (ii) યંત્રો એ કુદરતમાંથી મળી આવતા સંસાધન છે.
  જવાબ: [ F ]
  સુધારેલું વિધાન: યંત્રો એ માનવ-નિર્મિત સંસાધનો છે, જે કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને મનુષ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
• (iii) કુદરતી વાયુ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન છે.
  જવાબ: [ T ]
• (iv) હવા એ પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન છે.
  જવાબ: [ T ]

• (i) સ્કૂટર અથવા બાઈક જેવા દ્વિચક્રી વાહનોમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતું ઈંધણ ___ છે.
  ઉત્તર: (b) પેટ્રોલ
• (ii) પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનનું ઉદાહરણ ___ છે.
  ઉત્તર: (b) પાણી

• પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો: જંગલો
• પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો: કોલસો, કુદરતી વાયુ, ખનીજો

જમીનમાં દટાયેલા સજીવોના અવશેષોમાંથી પેટ્રોલિયમ બનતાં લાખો વર્ષો લાગે છે. પૃથ્વી પર તેનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને એકવાર તેનો ઉપયોગ કર્યા પછી તે ટૂંકા કે પર્યાપ્ત સમયગાળામાં પુનઃપ્રાપ્ય થતું નથી અથવા પુનઃપૂર્તિ પામતું નથી. તેથી પેટ્રોલિયમને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન કહેવામાં આવે છે.

જંગલો એ વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું જટિલ અને ગાઢ કુદરતી નિવાસસ્થાન છે. મોટા પાયે વૃક્ષો કાપ્યા પછી એક નવું જંગલ ઉગાડવામાં અથવા લુપ્ત થયેલા જંગલને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં અને તેની જૈવવિવિધતા પાછી મેળવવામાં ઘણાં વર્ષો કે દાયકાઓ લાગી જાય છે. તેથી, જંગલોને ફરીથી ઉછેરવા ખૂબ મુશ્કેલ છે.

• ૧. પીવા અને સ્નાન કરવા માટે પાણીનો ઉપયોગ: ઉપયોગ ન હોય ત્યારે નળ બંધ રાખવું અને ફુવારાને બદલે ડોલ-ટમ્બલરથી સ્નાન કરવું.
• ૨. વાહનો ચલાવવા માટે પેટ્રોલ/ડીઝલનો ઉપયોગ: નજીકના સ્થળે જવા માટે ચાલીને કે સાયકલ પર જવું અથવા જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવો.
• ૩. વીજળીનો વપરાશ: રૂમમાંથી બહાર નીકળતી વખતે લાઈટ-પંખા બંધ કરવા તથા સૌર ઊર્જા (સોલાર પેનલ) નો ઉપયોગ કરવો.
• ૪. રસોઈ માટે એલ.પી.જી. (LPG) ગેસનો ઉપયોગ: રસોઈ કરતી વખતે વાસણ ઢાંકીને રાખવું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સૂર્યકૂકરનો ઉપયોગ કરવો.
• ૫. કાગળ અને ફર્નિચર માટે લાકડાનો ઉપયોગ: જરૂર મુજબ જ કાગળનો ઉપયોગ કરવો, કાગળનું પુનઃચક્રણ કરવું અને ડિજિટલ માધ્યમ અપનાવવું.

• ૧. સજીવો દ્વારા શ્વાસોચ્છવાસ (શ્વસન) ની ક્રિયા કરવી.
• ૨. પવનચક્કી (વિન્ડમિલ) દ્વારા લોટ દળવો, પાણી ખેંચવું કે વીજળી ઉત્પન્ન કરવી.
• ૩. ફરકડી ફેરવવી, પતંગ ઉડાડવી અને વાહનોના ટાયરમાં હવા ભરવી.
• ૪. ભીનાં કપડાં સુકવવા તથા અનાજના દાણામાંથી ભૂસું અલગ કરવા ઊપણવાની પ્રક્રિયા કરવી.

• ૧. ચોમાસામાં અને 'વન મહોત્સવ' દરમિયાન શાળા, ઘર અને જાહેર સ્થળોએ વધુમાં વધુ નવા વૃક્ષો વાવવાં.
• ૨. વાવેલા રોપાઓને નિયમિત પાણી પાવું, ખાતર આપવું અને ગાય-ભેંસ જેવા પ્રાણીઓથી રક્ષણ કરવું.
• ૩. ઘરની અગાસી કે બગીચામાં કૂંડાંમાં છોડ ઉગાડી ગાર્ડન બનાવવું.
• ૪. વૃક્ષોને બિનજરૂરી કાપતાં રોકવાં અને લોકોમાં વૃક્ષારોપણ પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવી.

• (i) રસોઈ બનાવવા માટે સૌર ઊર્જા (સૂર્યની ઊર્જા/સૂર્યપ્રકાશ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
• (ii) ફાયદો: સૌર ઊર્જા એ મફત, પુનઃપ્રાપ્ય, અખૂટ અને બિલકુલ પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જા છે.
  મર્યાદા: વાદળછાયા વાતાવરણમાં કે રાત્રિના સમયે સૂર્યપ્રકાશ ન હોવાથી આ ઊર્જા વડે રસોઈ બનાવી શકાતી નથી.

• ૧. જમીનનું ધોવાણ: વૃક્ષોના મૂળ માટીના કણોને જકડી રાખે છે. વૃક્ષો કાપવાથી વરસાદ અને પવનને કારણે જમીનનું ઉપલું ફળદ્રુપ સ્તર ધોવાઈ જાય છે.
• ૨. પોષકતત્ત્વોમાં ઘટાડો: વૃક્ષો પરથી ખરી પડેલાં પાંદડાં જમીનમાં સડીને તેને કુદરતી પોષકતત્ત્વો પૂરા પાડે છે. વૃક્ષો જ ન રહેતાં જમીનને સેન્દ્રીય પદાર્થો મળતા બંધ થાય છે, જેથી જમીનની ગુણવત્તા અને ફળદ્રુપતા ઘટે છે.

• હવાને પ્રદૂષિત કરતી બે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ:
  • ૧. વાહનોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા અશ્મિભૂત ઈંધણના વધુ પડતા દહનથી ઉત્પન્ન થતો ધુમાડો.
  • ૨. ઉદ્યોગો અને કારખાનાઓમાંથી ઝેરી વાયુઓ અને ધુમાડો હવામાં છોડવો.
• પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ કરતી એક ક્રિયા: પેટ્રોલ-ડીઝલ વાહનોને બદલે સાયકલ, ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) નો ઉપયોગ કરવો અથવા વધુમાં વધુ વૃક્ષો વાવવાં.

• ૧. સૂર્યપ્રકાશ ન મળવાને કારણે સોલાર પેનલ વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકાશે નહીં, તેથી ઘરમાં વીજળી આધારિત ઉપકરણો બંધ થઈ જશે.
• ૨. પરંતુ ખોરાક રાંધવા માટે ગેસની સગડી (LPG/CNG) વપરાતી હોવાથી રસોઈ બનાવી શકાશે.
• ૩. કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા માટે પવનચક્કી વપરાતી હોવાથી, જો પવન ફૂંકાતો હશે તો કૂવામાંથી પાણી ખેંચવાનું કામ ચાલુ રહેશે.

ઉત્તર (ફ્લોચાર્ટનું સાચું રૂપ):

• કુદરતી સંસાધનો ➔
  • ૧. પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો: હવા, પાણી, જંગલ.
  • ૨. પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો: અશ્મિભૂત ઇંધણ ➔ (કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ).

અહેવાલ: વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢવું (જંગલો કાપવા) બિલકુલ વાજબી નથી.

કારણ: વૃક્ષો કાપવાથી પર્યાવરણનું સંતુલન ખોરવાય છે, હવામાં ઓક્સિજન ઘટે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વધતાં તાપમાનમાં વધારો થાય છે. જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ પોતાના આશ્રયસ્થાનો ગુમાવે છે જેથી જૈવવિવિધતા નષ્ટ થાય છે. વિકાસની સાથે સાથે નવા વૃક્ષો વાવવા અને જંગલોનું સંરક્ષણ કરવું અત્યંત આવશ્યક છે.

• યોજનાના પગલાં:
  • ૧. શાળાના પીવાના પાણીના ક્ષેત્રે નળ લીક થતા હોય તો તેને તુરંત સમારકામ કરાવવું.
  • ૨. હાથ ધોતી વખતે કે શૌચાલયમાં નળ ચાલુ ન રાખતાં જરૂર પૂરતો જ ઉપયોગ કરવો.
  • ૩. શાળાના બગીચામાં છોડને પાણી આપવા માટે ટપક પદ્ધતિ કે વધેલા પાણીનો ઉપયોગ કરવો.
  • ૪. શાળાની છત પર પડતા વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે 'વરસાદી જળ સંચયન' (Rainwater harvesting) સીસ્ટમ બનાવવી.
• પર્યાવરણને ફાયદો: આનાથી મીઠા પાણી જેવા અમૂલ્ય કુદરતી સંસાધનની બચત થશે અને ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઊંચું આવશે.

ભારત અને ગુજરાતમાં પ્રાચીન સમયથી વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે બાવડી (Bawadi) / વાવ (Stepwell) બનાવવામાં આવતી હતી (દા.ત. જોધપુરની 'તુર્જી કા ઝાલરા' બાવડી અથવા ગુજરાતની રાણકી વાવ/અડાલજની વાવ). આ વાવમાં વરસાદ અને આસપાસના જળાશયોનું પાણી જમીનમાં ઉતારીને સુરક્ષિત સંગ્રહિત કરાતું હતું.

• શાળાએ આવવા માટે અંગત વાહનોને બદલે શાળા બસ, સાયકલ કે પગપાળા આવવાનો આગ્રહ રાખવો.
• શાળા કેમ્પ્સ અને આસપાસના વિસ્તારમાં ખુલ્લામાં કચરો કે સુકાં પાંદડાં બાળવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો.

• ગ્રેનાઈટ / આરસપહાણ (માર્બલ): ઘરોના ફ્લોરિંગ અને રસોડાના પ્લેટફોર્મ માટે.
• લેટેરાઈટ / સ્લેટ: મકાનોની દીવાલોની ઈંટો અને છત બનાવવા.
• તાંબુ અને લોખંડ (ખનીજો): ઈલેક્ટ્રિક વાયર, વાસણો અને વાહનો બનાવવા.

આયોજન: 'વન મહોત્સવ' દરમિયાન શાળાના મેદાનમાં મીઠા લીમડા, લીમડા, જાસૂદ અને ગુલાબ જેવા છોડ રોપવા, અને દરેક વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને તેની જાળવણીની જવાબદારી સોંપવી.