વિજ્ઞાન ધોરણ 6 પ્રકરણ 11 આપણી આસપાસની હવા - સ્વાધ્યાય

હવા એ અનેક વાયુઓનું મિશ્રણ છે. તેના બંધારણમાં મુખ્યત્વે નીચેના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે:

• નાઇટ્રોજન અને ઑક્સિજન: આ બે વાયુઓ હવાનો મુખ્ય ભાગ છે, જે લગભગ ૯૯% હિસ્સો રોકે છે.
• અન્ય ઘટકો: બાકીના ૧% ભાગમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, પાણીની વરાળ, ધૂળના રજકણો અને અન્ય વાયુઓ આવેલા હોય છે.

વાતાવરણમાં રહેલો ઑક્સિજન વાયુ તમામ સજીવોના શ્વસન માટે અત્યંત જરૂરી છે.

એક પ્રયોગ દ્વારા સાબિત કરી શકાય છે: બે સળગતી મીણબત્તીઓમાંથી એકને કાચના પ્યાલા વડે ઢાંકી દેતા તે બુઝાઈ જાય છે, કારણ કે તેને દહન માટે જરૂરી હવાનો ઘટક (ઑક્સિજન) મળતો બંધ થઈ જાય છે. જ્યારે બીજી મીણબત્તી હવામાં ખુલ્લી હોવાથી સળગતી રહે છે.

એક પાત્રમાં પાણી લઈ તેને ધીમે-ધીમે ગરમ કરતાં, પાણી ઉકળે તે પહેલાં પાત્રની અંદરની સપાટી પર નાના પરપોટા જોવા મળે છે. આ પરપોટા પાણીમાં ઓગળેલી હવામાંથી બને છે, જે સાબિત કરે છે કે પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય હોય છે.

રૂના પૂમડામાં તેના રેસાઓની વચ્ચે મોટા પ્રમાણમાં હવા ભરાયેલી હોય છે. જ્યારે તેને પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે, ત્યારે હવા બહાર નીકળી જાય છે અને તેની જગ્યા પાણી લઈ લે છે. આ કારણે રેસાઓ નજીક આવતા પૂમડું સંકોચાઈ જાય છે.

જવાબ: વાતાવરણ

જવાબ: કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ

1. સજીવો દ્વારા શ્વસન કરવું.
2. પવનચક્કી દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવી.
3. પતંગ, પેરાશૂટ અને વિમાનનું ઊડવું.
4. સઢવાળી હોડી ચલાવવી.
5. વનસ્પતિના બીજ અને પરાગરજનો ફેલાવો થવો.

પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ બહાર કાઢે છે. વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા આ કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનો ઉપયોગ કરી પોતાનો ખોરાક બનાવે છે અને બદલામાં ઑક્સિજન વાયુ મુક્ત કરે છે. આમ, બંને વાયુઓના સંતુલન માટે એકબીજા પર નિર્ભર રહે છે.

1. હવામાં ધૂળનું પ્રમાણ જાણવું:
   સ્વચ્છ કાચની બારી પર કાગળની પટ્ટી ચોંટાડી, થોડા દિવસ પછી હટાવીને ઢંકાયેલા અને ખુલ્લા કાચના ભાગ વચ્ચેનો તફાવત નોંધી હવામાં ધૂળના રજકણોની હાજરી તપાસવી.
2. વનસ્પતિ પર ધૂળની અસરનો અભ્યાસ:
   રસ્તાના કિનારે અને બગીચામાં આવેલા વૃક્ષોના પાંદડા પર જમા થયેલી ધૂળના પ્રમાણનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરી પ્રદૂષણની અસર સમજવી.